Ζει ο βασιλιας Αλεξανδρος;

Είναι γνωστά τα κυριότερα γεγονότα της ζωής του Μ. Αλέξανδρου. Σε ηλικία 20 χρόνων ανέβηκε στο θρόνο της Μακεδονίας, 22 χρόνων επιχείρησε τη μεγάλη του εκστρατεία στην Ασία εναντίον της Περσίας, 25 ετών έδωσε το τελειωτικό κτύπημα στην Περσική Αυτοκρατορία στην μάχη των Αρβήλων, 27 ετών πέρασε τον Όξο ποταμό και εισέβαλε στη Σιογδιανή (Μπουχάρα), 30 χρόνων εκστράτευσε στις Ινδίες και 3 χρόνια αργότερα, το 323 π.Χ., ύστερα από αφάνταστες περιπέτειες, πέθανε στη Βαβυλώνα σε ηλικία 33 ετών.

«Η καταπληκτική αυτή σταδιοδρομία του Μ. Αλέξανδρου, που σε 11 χρόνια κατέκτησε όλο σχεδόν το γνωστό αρχαίο κόσμο, καταλύοντας την κρατερή Περσική Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών και φτάνοντας ως την καρδιά της Ασίας, ήταν φυσικό ν΄ αφήσει βαθύτατα ίχνη στη φαντασία των λαών, όλων εκείνων των τόπων της Ασίας, που είχε κατακτήσει ο Αλέξανδρος. Στην Αίγυπτο και στις Αραβικές χώρες, όπως στην Παλαιστίνη, Συρία, Μεσοποταμία, στην Περσία, στο Αφγανιστάν, στις Ινδίες κι ως την Κεντρική Ασία, παντού απ΄ όπου είχε περάσει ο Αλέξανδρος και πιο πέρα ακόμη, η μνήμη του διατηρήθηκε ζωντανή μέσα στους αιώνες.

Απ΄ την Αιθιοπία μέχρι Ιαπωνίας και Ισλανδίας

Πηγή των θρύλων ήταν η Αίγυπτος της Πτολεμαϊκής εποχής, όπου ο Αλέξανδρος, μετά το θάνατό του λατρεύτηκε σαν θεός. Από την Αίγυπτο διαδόθηκαν στις γειτονικές χώρες, Παλαιστίνη, Συρία, Αραβία και με τον καιρό σ΄ όλη την οικουμένη. Τους συναντούμε σ΄ όλες τις γλώσσες και τις χώρες, από την Ελλάδα μέχρι την Ισπανία κι από την Αιθιοπία μέχρι τις Σκανδιναβικές χώρες, ακόμη και την Ισλανδία, κι από την Περσία ίσα με τα πέρατα του Τουρκεστάν, των Ινδιών ακόμη κι ως την Ιαπωνία. Εννοείται ότι σε κάθε χώρα ο μύθος του Αλέξανδρου παρουσιάζει παραλλαγές ανάλογα με τις τοπικές παραδόσεις.

Ο μύθος του Αλέξανδρου στάθηκε για τη μεσαιωνική Ευρώπη και Ασία ότι περίπου η Ιλιάδα και η Οδύσσεια για τον αρχαίο κόσμο. Με τη μορφή ποιημάτων ή πεζών διηγημάτων είχε, μέχρι το τέλος του 16ου αιώνα μ.Χ. μια αφάνταστη δημοτικότητα σ΄ όλες τις χώρες και σ΄ όλες τις κοινωνικές τάξεις. Την αρχική ελληνική συγγραφή του 3ου αιώνα μ.Χ., ακολούθησαν μεταφράσεις στις περισσότερες ευρωπαϊκές και ασιατικές γλώσσες, όπως λατινική μετάφραση του 4ου αιώνα, αρμενική του 5ου, αραβική του 6ου, αιθιοπική και βυζαντινή του 11ου, γαλλική και γερμανική του 12ου. Επίσης, από το 10ο ως το 14 .αιώνα, χρονολογούνται ισπανική, φλαμανδική, αγγλική, δανική, σουηδική, ισλανδική, σερβική, βουλγαρική, ρουμανική πολωνική, ρωσική, περσική, τουρκική και ινδική διασκευή.

Τη δημοτικότητα του μύθου του Αλέξανδρου στο Μεσαίωνα μαρτυρεί και ο μεγάλος αριθμός των πολύτιμων εικονογραφημένων χειρογράφων του, στολισμένων με θαυμάσιες μικρογραφίες, που έγιναν για τη χρήση ηγεμόνων σε διάφορες χώρες της Ευρώπης και της Ασίας.

Μεταξύ τούτων, εξαιρετική θέση κατέχουν από άποψη καλλιτεχνική, τα χειρόγραφα των δύο περίφημων περσικών ποιημάτων του Μεσαίωνα, του Σαχνάμα (βιβλίου των βασιλέων) Φιρντουσή και του Ισκαρνταρμάνα (βιβλίο του Αλέξανδρου) του Νιζαμή.

Τα χειρόγραφα των δύο αυτών ποιητών είναι στολισμένα με εικόνες, που πολλές τους είναι αληθινά αριστουργήματα τέχνης.

Αλέξανδρος:… προφήτης του Ισλάμ ή όσιος;

Και τα δύο περσικά έπη είχαν πολύ μεγάλη πέραση στους μεσαιωνικούς αλλά, ακόμη και στους νεότερους χρόνους, τόσο στην Περσία όσο και σε όλους τους άλλους ασιατικούς λαούς, που μεταχειρίζονται για φιλολογική γλώσσα τα περσικά, δηλαδή τους Τούρκους, τους Τατάρους, τους Αφγανούς και τους μουσουλμάνους των Ινδιών.

Η μεταγενέστερη περσική παράδοση, επηρεασμένη από το μουσουλμανικό φανατισμό παρουσιάζει τον Αλέξανδρο διώκτη της πυρολατρικής θρησκείας της αρχαίας Περσίας, ενώ είναι γνωστό, ότι η πολιτική του νεαρού Μακεδόνα βασιλιά ήταν να σέβεται τη θρησκεία των υποταγμένων λαών. Ο Μωάμεθ στο Κοράνι, συγκαταλέγει τον Αλέξανδρο στους προφήτες της προϊσλαμικής εποχής, που ήταν οι πρόδρομοί του. Οι μεταγενέστεροι όμως μουσουλμάνοι χρονογράφοι, διαστρέφοντας εντελώς την ιστορία, παριστάνουν τον Αλέξανδρο φανατικό μουσουλμάνο, που πολεμούσε τους άπιστους για τη δόξα του Ισλάμ. Αλλά όσο οι μουσουλμάνοι από θρησκευτικό φανατισμό παραμόρφωναν την ιστορία, τόσο και οι δικοί μας βυζαντινοί πρόγονοι έκαναν το ίδιο, παριστάνοντας τον Αλέξανδρο σαν όσιο ή θεοφοβούμενο βασιλιά, που ίδρυσε μοναστήρια και εκκλησίες κατά το πρότυπο των βυζαντινών αυτοκρατόρων.

Και… ιππότης, εξερευνητής και φιλόσοφος

Στη δυτική Ευρώπη ήταν πολύ δημοφιλές στους μεσαιωνικούς χρόνους, το παραμύθι του Μεγαλέξαντρου. Στην ανατολική παράδοση ο Αλέξανδρος είναι μεγάλος ταξιδιώτης και τολμηρός θαλασσοπόρος… Διατηρήθηκαν μέσα εκεί αναμνήσεις από τις πραγματικές εκστρατείες του, καθώς και τα κύρια χαρακτηριστικά του: η παλικαριά του, η σωματική του ρώμη και αντοχή, η ακατάσχετη ενεργητικότητά του, η φιλομάθειά του και η περιέργειά του για τις ξένες θρησκείες και φιλοσοφίες, η μανία για κατακτήσεις και η δίψα για περιπλανήσεις. Σε περσικό έπος του 13ου αιώνα αναφέρονται και οι σχέσεις του Αλέξανδρου με φιλόσοφους Έλληνες και μάλιστα με τον Αριστοτέλη. Στο ίδιο έπος ο Αλέξανδρος παρουσιάζεται μάλλον ως φιλόσοφος και προφήτης, παρά ως κατακτητής.

Δεν είναι του παρόντος ν΄ αναλυθεί η προσωπικότητα του Μεγάλου Αλεξάνδρου και η σημασία του κατακτητικού και εκπολιτιστικού του έργου. Ωστόσο θυμόμαστε κάποια πράγματα, για να κατανοήσουμε την επίδραση που άφησε η προσωπικότητα και το έργο του σε τόσους λαούς.

Τη διαιώνιση της μνήμης του σε λαούς και αιώνες συμβολίζει και η ελληνική λαϊκή παράδοση για τον Αλέξανδρο και τη γοργόνα στα λόγια της «ζει και βασιλεύει και τον κόσμο κυριεύει».