Ζαν-Πωλ Σαρτρ: Αυτος ο τρομοκρατης!

Ασχολήθηκε επισταμένα προ ημερών ο ημερήσιος και περιοδικός τύπος με τον Ζαν-Πωλ Σαρτ. Αιτία;

Οι σχέσεις του διανοούμενου με τη “17 Νοέμβρη”. Ίσως, αν δεν είχε προλάβει να κατοικήσει τους ουρανούς προ εικοσαετίας, να τον βλέπαμε να καταθέτει στην αντιτρομοκρατική. Αβασάνιστα το όνομά του βρέθηκε σε πολλά στόματα. Άνθρωποι που είχαν την τιμή να είναι φίλοι του, απολογήθηκαν γι΄ αυτό. Μόνο συγνώμη που δεν υποχρεώθηκαν να ζητήσουν. Άνθρωποι που τον διάβασαν και πίστεψαν στην κοσμοθεωρία του, ίσως πρέπει να φοβούνται τώρα. Ποιος είναι λοιπόν αυτός ο Σαρτ που τον έμαθε η Ελλάδα από άκρη σε άκρη και επισημοποίησε τη σχέση της “17 Νοέμβρη” με διεθνείς “τρομοκράτες”;

Ίσως και η περιβόητη “Άννα” να είναι τελικά η σύντροφος της ζωής του, συγγραφέας και ανυπότακτη επίσης σε κοινωνικά δεδομένα και φραγμούς

Σιμόν ντε Μπωβουάρ. Δυστυχώς και εκείνη βιάστηκε να αποδημήσει. Μήπως τα ονόματα Αλμπέρ Καμύ, Μπορίς Βιαν, Αντουάν Σεν ντ΄ Εξυπερύ μας λένε κάτι; Της ίδιας γιάφκας κι αυτοί.

Αποδήμησαν επίσης. Επειδή πολλές φορές το αστείο γίνεται τραγικό και το τραγικό γελοίο παραθέτουμε ένα κείμενο του Κώστα Σταματίου

για τον Ζαν Πωλ Σαρτρ που υπάρχει στην ελληνική έκδοση του βιβλίου της Σιμόν Ντε Μπωβουάρ

“Η τελετή του αποχαιρετισμού”

από τις εκδόσεις Γλάρος.

Γ.Σ.

Ζαν-Πωλ Σαρτρ Η συνείδηση της εποχής του

“Όσο πιο παράλογη είναι η ζωή,

τόσο πιο ανυπόφορος είν΄ο θάνατος”

ΣΑΡΤΡ (“Οι λέξεις”)

Με το θάνατο του Ζαν-Πωλ Σαρτρ δεν εξέλιπε μόνον ένας επαναστατικός μαχητής, ένας σημαντικός μυθιστοριογράφος και δραματουργός, ένας άγρυπνος και διεισδυτικός κριτικός της ιστορίας, της πολιτικής και της λογοτεχνίας, ένα βραβείο Νόμπελ. Κύρίως έσβησε, εξαφανίστηκε ένα σπάνιο είδος: ο “δημόσιος φιλόσοφος”, ο άνθρωπος που η σκέψη του επηρέασε δυο τουλάχιστο μεταπολεμικές γενιές, “η συνείδηση του κόσμου”, όπως τον θεωρούσε ο Χέμπερτ Μαρκούζε.

Η κατάσταση της υγείας του -από το 1974 ήταν περίπου τυφλός- η συσσώρευση παρανοϊκών διεθνών καταστάσεων και κινδύνων, οι συνεχείς αλλαγές “συρμών” στη σύγχρονη καταναλωτική κουλτούρα, τον είχαν κάπως σπρώξει στο περιθώριο της επικαιρότητας τα τελευταία χρόνια.

Ο θάνατός του, τον ξαναστήνει καταμεσής του κόσμου μας σαν τον μεγαλύτερο “διδάσκαλο ελευθερίας” αυτού του αιώνα. Είν΄ ένας τίτλος που κέρδισε όχι μονάχα με το πολύπλευρο έργο του, αλλά κυρίως με το παράδειγμα της ίδιας του της ζωής, μιας ζωής ασυμβίβαστης, “ακαπέλωτης”, ελεύθερης ως το σημείο της αέναης αυτοαναθεώρησης. Χωρίς κανένα “σύμπλεγμα”, αφού Θεός δεν υπάρχει κι ο άνθρωπος είναι “καταδικασμένος” να “διαλέγει” ανά πάσα στιγμή για τον εαυτό του και τον κόσμον ολόκληρο.

Ορφανός και αλλήθωρος

Τα “κλειδιά” της ανθρώπινης πορείας του μας τάχει δώσει ο ίδιος, με την αυτοανάλυση της παιδικής του ηλικίας στις αριστουργηματικές και απολαυστικές “Λέξεις” (1963), που στάθηκαν η αφορμή να του δοθεί το Νόμπελ Λογοτεχνίας (που δεν δέχτηκε). Ορφανός από πατέρα σε ηλικία ενός έτους, μονόφθαλμος κι αλλήθωρος από λεύκωμα, κακόσχημος και κοντοστούπης, θα διακόψει παιδιόθεν “δι΄ασήμαντον αφορμήν” τις σχέσεις του με το Θεό και θα ζητήσει καταφύγιο στις λέξεις: στο διάβασμα στην αρχή, στο γράψιμο μια ζωή ολόκληρη. Λέει:

“…Ούτε μια μέρα χωρίς να γράψω μιαν αράδα. Μούγινε συνήθεια κι ύστερα είν΄ η δουλειά μου, το επάγγελμά μου. Για πολύν καιρό είχα πάρει την πέννα μου για σπαθί: τώρα, ξέρω την αδυναμία (των γραφιάδων). Τι σημασία; Γράφω, θα γράφω βιβλία, χρειάζονται… Η κουλτούρα δεν σώζει τίποτε και κανένα, δεν δικαιώνει. Ωστόσο, είν΄ ένα προϊόν του ανθρώπου: προβάλλεται πάνω της, αναγνωρίζει σ΄ αυτήν τον εαυτό του. Μονάχα αυτός ο κριτικός καθρέφτης του προσφέρει την εικόνα του…”

Στο Λύκειο “Ερρίκος ο 4ος”, στο Παρίσι, είναι ο χειρότερος μαθητής! Ο καθηγητής του σημειώνει στον Έλεγχό του:

“Μαθητής λίαν αστόχαστος, σχεδόν ουδέποτε απαντά σωστά… Δέον όπως συνηθίσει να σκέπτεται περισσότερον”.

Συνηθίζει. Στις εξετάσεις για το πτυχίο του καθητητή φιλοσοφίας θα έρθει πρώτος. Δεύτερη θα είναι η Σιμόν Ντε Μπωβουάρ, μια ωραιοτάτη κόρη καλής οικογενείας. Τότε γνωρίζονται. Θα γράψει στα “Απομνημονεύματά” της:

“Όταν αποχωριστήκαμε αρχές Αυγούστου του 1929, ήξερα πως δεν θα έβγαινε ποτέ πια από τη ζωή μου”.

Πενήντα χρόνια μαζί. Ανύπαντροι. Χωρίς παιδιά. Χωρίς καμιά δέσμευση ούτε προς αλλήλους. Ελεύθεροι. Ώσπου χθες έμεινε μόνη, στα 72 της.

Πόλεμος και ειρήνη

Καθηγητής σε γυμνάσια, θα υποφέρει. Μισούσε την υπαλληλία. “Δραπετεύει” με την πρώτη υποτροφία, το 1933, πάει για ελεύθερες σπουδές στο Βερολίνο, ζει επιτόπου την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, γνωρίζει τη γερμανική φιλοσοφία, τον Χούσερλ, τον Χάιντεγκερ. Γράφει τα πρώτα του αφηγήματα, τη “Ναυτία”, τον “Τοίχο”, τα δημοσιεύει (1936-39), προτού να πάει στρατιώτης, να πιαστεί αιχμάλωτος. Περνάει το χειμώνα του 1940-41 στο Στάλαγκ ΧΙΙ D, στην Τρέβη, καταφέρνει κι απελευθερώνεται (δήθεν πως ήταν “πολίτης” όταν πιάστηκε), επιστρέφει στο Παρίσι πάλι καθηγητής. Και στην Αντίσταση. Και εκδίδει απανωτά “Το Είναι και το Μηδέν” και τους δυο πρώτους τόμους του “Δρόμου της Ελευθερίας”. Τη θεωρία που αναπτύσσει στο κύριο φιλοσοφικό βιβλίο του, την εφαρμόζει στο μυθιστόρημα και, ακόμα πιο άμεσα, στο θέατρο με τις -ελληνικής έμπνευσης- “Μύγες” (1943), το “Κεκλεισμένων των θυρών” (1944). Και, για νάχει ένα άμεσο βήμα επέμβασης στο γαλλικό και το διεθνές πολιτικο-φιλοσοφικό γίγνεσθαι, ιδρύει το ΄44 το περιοδικό “Μοντέρνοι Καιροί”, που ακόμα και σήμερα εκδίδεται ανελλιπώς κάθε μήνα σε 192 πάντα σελίδες (πλην των σημαντικών, και ογκωδέστερων, “Αφιερωμάτων” σε ειδικά θέματα), τα τελευταία χρόνια από συντακτική επιτροπή πέριξ της Σιμόν ντε Μπωβουάρ.

Οι “Υπαρξιστές”

Φεύγοντας οι Γερμανοί, το Παρίσι “βράζει”. Η νεοαποχτημένη ελευθερία ζαλίζει μια κάποια νεολαία, που ζητάει απελπισμένα μια ιδεολογική στέγη των “ακροτήτων” της: τα πρώτα μακριά μαλλιά, το ατημέλητο ντύσιμο, η (για πολλούς αναγκαστική) απλυσιά, η τρέλλα της αμερικάνικης χορευτικής τζαζ, οι πρώτες προκλητικές σεξουαλικές ελευθεριότητες. Τέλη του ΄45 βρίσκει κι ο Σαρτρ να εκλαϊκεύσει το ερμητικό περιεχόμενο του “Το Είναι και το Μηδέν” με την περίφημη διάλεξή του “Ο Υπαρξισμός είν΄ ένας Ανθρωπισμός”.

Η διάλεξη δίνεται στη “Λέσχη Τώρα”, η κοσμοσυρροή είναι πρωτοφανής, τσαλαπατήθηκαν άνθρωποι, λιποθύμησαν γυναίκες. Επειδή η συζήτηση, κάτω απ΄αυτές τις συνθήκες, ήταν αδύνατη, ο Σαρτρ επανέλαβε τη διάλεξη “ιδιωτικά”, για τους καθηγητές της φιλοσοφίας και τους αντιρρησίες μαρξιστές διανοούμενους. Ό,τι ειπώθηκε απ΄ τις δυο πλευρές εκδόθηκε αμέσως στο τομίδιο “Ο Υπαρξισμός” που έγινε ανάρπαστος. Το κήρυγμα ελευθερίας του Σαρτρ οικειοποιήθηκαν αστραπιαία οι παροικούντες το παρισινό Σαιν Ζερμαίν ντε Πρε αναρχο-ανήσυχοι, που βαφτίστηκαν “υπαρξιστές” κι ονόμασαν “υπαρξιστική πράξη” την όποια ασχήμια τους. Είχε πει τότε ο Σαρτρ:

“Μου μιλούσανε τελευταία για μια κυρία, που, όταν από εκνευρισμό προφέρει μια χυδαία λέξη, δηλώνει ζητώντας συγνώμη: νομίζω πως γίνομαι υπαρξίστρια!”

Τέτοια παρεξήγηση! Αλλά το κακό διαδόθηκε και στο εξωτερικό και οι παλιότεροι θα θυμούνται ασφαλώς την “κουρελέ” παράγκα που είχε στήσει στην οδό Σαρρή, στου Ψυρρή, ο… τεντοποιός “Σίμος ο Υπαρξιστής” κι όπου γίνονταν δήθεν φιλοσοφικές συγκεντρώσεις που κατέληγαν σε… πάρτυ μεταμφιεσμένων, ώσπου επενέβη η αστυνομία και έκλεισε το φαιδρό αυτό αθηναϊκό κέντρο “Πρωτοποριακού στοχασμού”. Η μισαλλοδοξία του Εμφυλίου δεν επέτρεπε εδώ την εξυπνάδα των Γάλλων και άλλων, που άφηναν ελεύθερους τους “υπαρξιστές” τους να ασχημονούν: Και οι ίδιοι εκτονώνονταν και, σκανδαλίζοντας τους αστούς, εξόρκιζαν τη διάδοση της πραγματικής φιλοσοφίας του Σαρτρ…

…Και ο υπαρξισμός

Τι είχε πει, όμως, ο Σαρτρ στην περίφημη εκείνη διάλεξη; Τι δίδασκε ο “άθεος γαλλικός υπαρξισμός”;

Πρώτα: Για να ξεμπερδεύουμε: ο Θεός δεν υπάρχει, ένα το κρατούμενο. Δεύτερο, “η ύπαρξη προηγείται της ουσίας”. Αυτό σημαίνει -λέει ο Σαρτρ- “πως ο άνθρωπος πρώτα υπάρχει, συναπαντιέται με τον εαυτό του, ξεπετάγεται μέσα στον κόσμο και ύστερα προσδιορίζεται”.

Μ΄ άλλα λόγια: Ο Άνθρωπος από τα πριν δεν είναι τίποτα. “Θα γίνει μετά και θα γίνει αυτό που θα φτιάξει ο ίδιος τον εαυτό του”. Δεν υπάρχει, δηλαδή, “ανθρώπινη φύση” δεδομένη -όπως έλεγαν οι παλιότεροι, απ΄ τον Ρουσσώ και το Βολταίρο κι ως τον Καντ- “αφού δεν υπάρχει Θεός για να τη συλλάβει”. Ο Άνθρωπος -λέει ο Σαρτρ- είναι στην αρχή “ένα σχέδιο που βιώνεται υποκειμενικά… τίποτα το νοητά διαγνώσιμο δεν είναι χαραγμένο στον ουρανό κι ο άνθρωπος θα γίνει πάνω απ΄ όλα αυτό που θα σχεδιάσει να γίνει”.

Άρα, χωρίς Θεό, μόνος στον κόσμο, ελεύθερος, “ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για ό,τι είναι”. Και -προσθέτει ο Σαρτρ- “όταν λέμε ότι ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τον εαυτό του, δεν εννοούμε για τη συγκεκριμένη, την περιορισμένη ατομικότητά του, αλλά πως είναι υπεύθυνος για όλους τους ανθρώπους”. Πράγματι, με κάθε εκλογή του, κάθε ενέργεια και διάβημά του ο άνθρωπος δεσμεύει ολόκληρη την ανθρωπότητα.

“Κι αν πάλι θέλω -λέει ο Σαρτρ- γεγονός πιο ατομικό, να παντρευτώ, ν΄ αποκτήσω παιδιά, ακόμα κι όταν ο γάμος αυτός εξαρτάται αποκλειστικά και μόνο απ΄ την ατομική μου κατάσταση, ή απ΄ το πάθος μου ή απ΄ την επιθυμία μου, δεσμεύω με την πράξη μου όχι μόνο τον εαυτό μου, αλλά κι όλη την ανθρωπότητα στο δρόμο της μονογαμίας…”

Ακόμα: “Αν δεν υπάρχει Θεός, δεν βρίσκουμε απέναντί μας αξίες ή επιταγές που να νομιμοποιούν τη διαγωγή μας… Είμαστε μόνοι, ασυγχώρητα μόνοι. Αυτό θα εκφράσω λέγοντας πως ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος. Καταδικασμένος, γιατί δεν δημιούργησε, δεν έπλασε μόνος του τον εαυτό του, κι ωστόσο ταυτόχρονα ελεύθερος, γιατί από τη στιγμή που “πετάχτηκε” στον κόσμο είναι υπεύθυνος για ό,τι κάνει”.

Μόνος, υπεύθυνος, ελεύθερος. Η ελευθερία αυτή, όμως, που συνοδεύεται από το “υπαρξιακό άγχος” που εφεύρε και δίδαξε ο Δανός Κίρκεγκωρ (1813-1855) δεν σημαίνει αποχή από τα κοινά, απραξία. Κηρύσσοντας το καθήκον του ανθρώπου να διαλέξει για όλους και να “στρατευθεί” ο Σαρτρ διευκρινίζει:

“Μήπως αυτό σημαίνει πως οφείλω να αφεθώ στην εφησύχαση; Ο χ ι! Πρώτα απ΄ όλα πρέπει να στρατευθώ προς μια κατεύθυνση κι ύστερα να δράσω σύμφωνα με το παλιό ρητό “δεν χρειάζεται να ελπίζεις για να επιχειρήσεις”. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν πρέπει να ανήκω σε ένα κόμμα, αλλά πως θα είμαι χωρίς καμιά ψευδαίσθηση και πως θα κάνω ό,τι περνάει απ΄ το χέρι μου. Αν, για παράδειγμα, αναρωτιέμαι: η κολλεκτιβοποίηση, καθ΄ εαυτήν, θα γίνει μια μέρα πραγματικότητα; Η απάντηση είναι: “Δεν ξέρω τι πρόκειται να γίνει, ξέρω μονάχα πως εγώ θα κάνω ό,τι περνάει απ΄ το χέρι μου για να πραγματοποιηθεί αυτός ο σκοπός. Πέρα απ΄ αυτό, δεν μπορώ να υπολογίζω σε τίποτα…”

Όμως οι νεαροί των “μπουάτ” του Σαιν Ζερμαίν ντε Πρε αρκέστηκαν στην… “καταδίκη να είναι ελεύθεροι”. Κι ο Σαρτρ ανακηρύχθηκε από τις λαϊκές εφημερίδες ο “Πάπας του Υπαρξισμού”, πράγμα που αποδείχθηκε δίκοπο μαχαίρι: τον έκανε γνωστό και δημοφιλή όσο κανέναν άλλο φιλόσοφο του αιώνα μας, αλλά και του φόρτωσε αβασάνιστα την ηθική ευθύνη για ό,τι συνέβαινε στα υπόγεια άντρα της εξαρχειωμένης νεολαίας. Ακόμα κι αν γινόταν ένα τυχαίο έγκλημα ή αν μια κοπέλλα έμενε έγκυος από απροσεξία, για τις αστικές εφημερίδες ο Σαρτρ έφταιγε…

Εκείνος, ατάραχος και πανευτυχής, καθόταν κάθε πρωί στο “Καφέ ντε Φλορ” ή στο “Ντε Μαγκό” κι έγραφε, ντουμανιάζοντας τον κόσμο στο κάπνισμα, το ένα έργο ύστερα απ΄ το άλλο. Κυρίως θέατρο: “Η πόρνη που σέβεται”(1946), “Τα βρώμικα χέρια”(΄48), “Ο Διάβολος κι ο Θεούλης”(΄51), “Ο ηθοποιός Κην”(΄54). Άλλα σενάρια για τον κινηματογράφο (“Ο κύβος ερρίφθη”, ένα αριστούργημα. “Τα γρανάζια”) και υποδειγματικές φιλολογικές μελέτες (“Μπωντλαίρ”) και πολιτικά άρθρα (“Καταστάσεις”).

Ήταν ο συγγραφέας που έσπαγε ρεκόρ. Μεταφραζόταν σε δεκάδες γλώσσες, τα βιβλία πουλιόνταν σε εκατομμύρια αντίτυπα. Με τέτοια απήχηση ήταν φυσικό να θελήσει να περάσει στην άμεση πολιτική πράξη: ιδρύει το 1948 τον “Επαναστατικό Δημοκρατικό Συναγερμό” που θ΄ αποδειχθεί όμως εφήμερος. Σύντομα θ΄ αρπαχτεί με τους συνεργάτες του -κυρίως με τον Αλμπέρ Καμύ, το 1952- θα τα διαλύσει όλα, θα γίνει “κριτικός συνοδοιπόρος” του Κ.Κ.Γαλλίας, στέλεχος του “Κινήματος Ειρήνης”, αντιπρόεδρος του “Συνδέσμου Γαλλία-ΕΣΣΔ”. Μπαίνει στη “μαρξιστική” του περίοδο.

(ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ Ι: Θα πρέπει να τον πρωτοείδα, στο “Καφέ ντε Φλορ”, το 1949 ή 1950. Νεαρός φοιτητής, κάθισα δειλά απένατί του και κρυφάκουγα τις συζητήσεις του με τη Σιμόν ντε Μπωβουάρ, τον μουσικό και συγγραφέα Μπορίς Βιαν, τη Ζυλιέτ Γκρεκό και τον τότε άντρα της Νίκο Παπατάκη… Λίγο καιρό αργότερα, σαν μέλος του διοικητικού συμβουλίου των Ελλήνων Φοιτητών του Παρισιού, ίσως με τον καθηγητή Πέτρο Παπαδόπουλο, τον επισκέφθηκα στο σπίτι του της οδού Βοναπάρτη: Πρόθυμα υπόγραψε το κείμενο μιας διαμαρτυρίας προς την τότε ελληνική κυβέρνηση, για να σταματήσουν οι εκτελέσεις των πολιτικών κρατουμένων του Εμφυλίου…)

Στο πρώτο μισό της δεκαετίας ΄50 λυτρώνεται -λέει ο ίδιος- από την παιδική “νεύρωση του γραψίματος” με την πυρετιασμένη συμμετοχή του στην πολιτική. Ταξιδεύει κυρίως στην Ανατολή, φτάνει ώς τη φρέσκια Κίνα του Μάο, κατεβαίνει σε διαδηλώσεις, αρθρογραφεί, βγάζει λόγους. Το ειδύλλιό του, όμως, με τους κομμουνιστές παίρνει σύντομα τέλος: θα καταδικάσει τη σοβιετική επέμβαση στην Ουγγαρία, με την ίδια παρρησία που αργότερα θα εναντιωθεί στον βρώμικο πόλεμο της Αλγερία, θ΄ αποκοπεί από το γαλλικό Κ.Κ., θα γράψει την “Κριτική του διαλεκτικού λόγου” κι άλλα “αναθεωρητικά” του μαρξισμού άρθρα και δοκίμια. Είχε πιστέψει πως θα “πάντρευε” τον ιστορικό υλισμό με τον υπαρξιακό υποκειμενισμό, για μια “ανθρώπεψη” του υπαρκτού σοσιαλισμού -δύσκολα πράγματα.

(ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ ΙΙ: Μετά το Φεστιβάλ της Βενετίας του 1956, τον συναντάω στο Παρίσι. Είναι αποκαρδιωμένος με την επέμβαση των Ρώσων στη Βουδαπέστη, αλλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να ζητάει πληροφορίες για την Ελλάδα, που τότε μόλις έχει μπει κάτω από τον αστερισμό Καραμανλή. Μου αναθέτει να μαζέψω υλικό για ένα “Αφιέρωμα” του περιοδικού “Μοντέρνοι Καιροί” στο άλυτο ακόμη πρόβλημα των Ελλήνων πολιτικών κρατουμένων… Από τότε, συναντιόμαστε σε κάθε καλοκαιριάτικο ταξίδι στην Ελλάδα. Μια χρονιά, ίσως το ΄59, πάμε οι δυο μας στους Δελφούς, που θεωρεί σαν την “ιδανικότερη τοποθεσία του κόσμου”… Το καλοκαίρι του 1961 είν΄ εδώ την προεκλογική περίοδο της απίθανης “βίας και νοθείας”. Με τον ποιητή Τίτο Πατρίκιο, αν δεν κάνω λάθος, του παραδίνουμε φωτογραφικό και άλλο υλικό από το όργιο του τραμπουκισμού (αιματοκύλισμα των αριστερών υποψηφίων Π. Αργυρόπουλου, στρατηγού Αυγερόπουλου κ.α.), που αναλαμβάνει να το διοχετεύσει κατάλληλα στο “Εξπρές” και τον άλλο -τότε- ανεξάρτητο γαλλικό και διεθνή Τύπο…)

Το… μη-Νόμπελ

Εκτός από την εξαντλητική πολεμική του κατά των Γάλλων στρατοκρατών, που βασανίζουν τους Αλγερινούς -σ΄αντίποινα του… βομβαρδίζουν με μπαζούκας το διαμέρισμά του, που καταστρέφεται ολοσχερώς! -γράφει πάντα.

Κυρίως συνθέτει το αριστούργημα αυτο-ανάλυσης και ύφους “Οι Λέξεις”, που σπρώχνει τους Σουηδούς ακαδημαϊκούς να του απονείμουν το Νόμπελ Λογοτεχνίας το ΄64, μια χρονιά μετά το Σεφέρη.

Κάνει πάταγο η άρνησή του -ζήτημα αρχής- η αποποίηση των 250.000 κορωνών που συνοδεύουν το βραβείο. “Στην παρούσα κατάσταση -τους γράφει- το Νόμπελ παρουσιάζεται εξ΄ αντικειμένου σαν μια διάκριση που προορίζεται για τους συγγραφείς της Δύσης και τους “αντάρτες” της Ανατολής”. Τον επόμενο χρόνο, οι Σουηδοί θα το δώσουν σ΄ ένα μη αντάρτη σοβιετικό, τον Σόλοχωφ…

Το 1966 συνεργάζεται στο γαλλικό “Εθνικό Λαϊκό Θέατρο” με τον Μιχάλη Κακογιάννη. Διασκευάζει τις “Τρωάδες” του Ευριπίδη, που θα διδάξει ο Έλληνας σκηνοθέτης.

(ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ ΙΙΙ: Σχεδόν όλα τα πριν από το ΄67 χρόνια, έρχεται κάθε καλοκαίρι στην Ελλάδα. Θυμάμαι με πόση χαρά προσπαθούσε να “διαβάσει” με τα σχολικά αρχαία ελληνικά του τα δοκίμια των βιβλίων του που μετάφραζα τότε, τις “Λέξεις” και τις “Καταστάσεις”. Θυμάμαι ακόμα πιο πολύ πόσο ενδιαφερότανε για τις εσωτερικές μας εξελίξεις, που τόσο απατηλά έδειχναν πως έπαιρναν το δρόμο κάποιας αλλάγής…

Όλα τα χρόνια της δικτατορίας δεν ήρθε. Βοήθησε, όμως, την έξω Αντίσταση όσο λίγοι: Με αφιέρωμα στους “Μοντέρνους Καιρούς”(1972), με την υπογραφή του κάτω από διεθνείς διαμαρτυρίες, με την παρουσία του σε συγκεντρώσεις κατά της χούντας κλπ. …)

Ο Μάης -και μετά…

Οι εχθροί του Σαρτρ -και δεν είναι λίγοι- έχουν διαδόσει πως οι φοιτητές τον “ξεφωνίσανε” όταν το Μάη του ΄68 πήγε να μιλήσει στο μεγάλο αμφιθέατρο της “κατειλημμένης” Σορβόννης. Ωστόσο, αυτόπτες μάρτυρες βεβαιώνουν πως, ύστερα από μερικές ειρωνικές κραυγές εξημμένων -”Ουί παπά”, του είπε κάποιος και πολλοί γέλασαν- οι περισσότεροι χειροκρότησαν την επέμβαση του Σαρτρ, ιδιαίτερα όταν αναφέρθηκε στην “παθητική” στάση του γαλλικού Κ.Κ. και της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών.

Μετά το Μάη, είναι γνωστή -και εν πολλοίς ατυχής- η πολιτική του δράση: Συνδέεται με ομάδες “γκωσιστών”, που από “μαοϊκοί” εξελίσσονται σε λογής-λογής “υποομάδες” διαφωνούντων με τους πάντες, τα πάντα και μεταξύ τους, ώσπου, το 1974, με την πλήρη σχεδόν απώλεια της όρασής του, αποσύρεται.

Δεν μπορεί πια να γράψει. Αφήνει ατέλειωτο τον “Ηλίθιο της Οικογένειας” τον ήδη τρίτομο λαβυρινθώδη Φλωμπέρ του, όπως αφήνει ατέλειωτη την προγραμματισμένη τετραλογία “Οι Δρόμοι της Ελευθερίας”, όπως αφήνει ατέλειωτη την παραπέρα θεώρηση των σχέσεων του με τον μαρξισμό, που πρώτος τόμος της ήταν η “Κριτική του διαλεκτικού λόγου”.

Όλα ατέλειωτα. Ίσως δεν συμβιβάζεται η υπερβολική ανάλωση στην επαναστατική πράξη με την προώθηση της θεωρητικής αναγωγής στα άκρα της…

(ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ ΙV: Ξανάρθε στην Ελλάδα το 1975. Τυφλός πια, αλλά και έκδηλα ευχαριστημένος που είχε εκλείψει η τυραννία των συνταγματαρχών.

Ξανακούω τώρα στην κασέτα τη φωνή του: “Είμαι εναντίον της ποινής του θανάτου στην ιδιωτική ζωή και υπέρ της εκτελέσεως αυτών που επιχειρούν εσχάτη προδοσία στη δημόσια. Είναι σφάλμα να μην επέλθει η κάθαρση. Χρειάζεται όσο και στην αρχαία τραγωδία… “

Ξανακούω τώρα στην κασέτα τη φωνή του και θυμάμαι το κύριο χαρακτηριστικό αυτού του μεγάλου ανθρώπου: Την παιδική, αφοπλιστική του απλότητα και την απέραντη καλοσύνη του. Τους χαρίσαμε τότε ένα “λαϊκό” κομπολόι κι ένα “βυζαντινό” κολλιέ απ΄ το “Γιορτάνι”, φτιαγμένα απ΄ το λαμπρό καλλιτέχνη Γρηγόρη. Η χαρά και των δυο τους ήταν κάτι το απερίγραπτο. Σαν να χάριζες ένα πολύ ποθητό παιχνίδι σε στερημένα παιδιά… Το 1977, που ξανάρθε, δεν ξεχώριζε πια πρόσωπα. Σερνόταν κυριολεκτικά. Τέτοια σωματική κατάρρευση, ενώ -ώς το τέλος φαίνεται- το πνεύμα του είχε μείνει λαγαρό…)Να τον αποχαιρετήσουμε και εμείς για σήμερα αυτόν τον τελευταίο “δημόσιο φιλόσοφο”, με τα λόγια που είπε ο διευθυντής του “Εθνικού Λαϊκού Θεάτρου” και φίλος του, Ζωρζ Ουιλσόν, όταν έμαθε το θάνατό του:

“Με τον Ζαν-Πωλ Σαρτρ εξαφανίζεται ένας από τους τελευταίους τρελλούς για δικαιοσύνη”.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.