Κομοτηνη, τιποτε αλλο

Οι διάλογοι επί του πολιτισμού ποτέ δεν έιναι μονοσήμαντοι, όπως ποτέ μονοσήμαντη δεν είναι οιαδήποτε εκδήλωση.

Η τελευταία, που συνδιοργανώθηκε από φορείς της πόλης μας προς τιμήν του Μήτσου Αλεξανδρόπουλου, έδωσε στο Μεσσολογγίτη Κώστα Κρεμμύδα τη δυνατότητα να αφουγκραστεί τα της πόλης μας με το δικό του τρόπο.

Φωτεινά, κι όπως αρμόζει σ’ έναν ποιητή, που τρέφεται ακόμη με «Μανδραγόρα» γεμίζοντας φως.

Τ.Β.

Συνήθως ένας τίτλος πρέπει να είναι τραβηχτικός, ιδιαίτερα σε ένα κυριακάτικο μικρής εμβέλειας έντυπο που πέραν των άλλων έχει να αντιμετωπίσει τους ογκόλιθους του (όχι ως προς την ποιότητα ύλης και εκδοτικού μεγέθους αλλά ως προς την ποσότητα χαρτιού) αστικού τύπου. Τι τίτλο μπορούμε λοιπόν να βάλουμε για την Κομοτηνή και πώς να μυήσουμε τους αναγνώστες της ΕΠΟΧΗΣ στις τόσες εμπειρίες κι εκπλήξεις που ζήσαμε, με αφορμή μια εκδήλωση που οργάνωσαν ο Δήμος, το Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο Κομοτηνής, η εφημερίδα Παρατηρητής της Θράκης και το βιβλιοπωλείο Εκλογή, για τον συγγραφέα Μήτσο Αλεξανδρόπουλο; Από την άλλη πώς μπορεί να αναδειχθεί σε κείμενο γενικότερου ενδιαφέροντος μια ατομική προσέγγιση; Στη συγκεκριμένη περίπτωση βέβαια δεν έχουμε μια συνηθισμένη συμμετοχή ενός εισηγητή, αλλά μια ζωντανή πολιτική σχέση με ένα δημιουργό κι ένα μυθιστόρημα (το «Αυτά που ζήσαμε») που αποτελεί τον κορμό, τόσο αισθητικά όσο και θεματικά, της σύγχρονης νεοελληνικής γραμματείας μας, αφού η πολυτάραχη πορεία του Αλεξανδρόπουλου, αποτυπώνει τη συνθετότητα της νεότερης ιστορίας μας, με τις εξορίες, τις διώξεις, την αναγκαστική προσφυγιά, την προσπάθεια προσαρμογής και ένταξης στις νέες (και είναι πολλές) πατρίδες. Να γιατί είναι το έργο του βρίσκεται τόσο κοντά με την κοινωνική καθημερινή διάρθρωση της Κομοτηνής. Να γιατί η κοσμοαντίληψή του ταυτίζεται με την πολυεθνική πολυπολιτισμική δυναμική της.

Εξοικειωμένοι να ζούμε μεταξύ αποικισμών, εποικισμών και προσφυγιάς, καταγράφουμε απλώς τα παιχνίδια της πορείας μας, ως λαού και ως έθνους: Πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία βρήκαν καταφύγιο στην Κομοτηνή το ’22. Τριάντα από τα συνολικά εβδομήντα χρόνια ζωής του Σοβιετικού κράτους ο Αλεξανδρόπουλος τα ‘ζησε στη χώρα του Λένιν. Στις μέρες μας κύματα από Έλληνες παλιννοστούντες από τη Γεωργία, τη Ρωσία, τη Βουλγαρία, τον Πόντο, δημιουργούν τα νέα νοικοκυριά. Οικονομικοί μετανάστες από τα Βαλκάνια, αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα, την πολυμορφία της ζωής αλλά και την κοινή ανθρώπινη μοίρα.

Κίμων και Αναστασία οι παππούδες του Βούλγαρου εργάτη Μαργαρίτη, που αναζητά φόρμουλα να φέρει τη γυναίκα και την κόρη του στην Ελλάδα. Βλέπεις, στη Σόφια δουλεύει λογίστρια, πού να βρει εδώ δουλειά; Από Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες γεννήθηκε στη Βουλγαρία κι ο πεζογράφος Χρήστος Χαρτοματσίδης, μικροβιολόγος σήμερα στο Νοσοκομείο της Κομοτηνής. Το διήγημά του «Ο καθηγητής Αγάθων», που σπούδασε αστροφυσική στην πρώην Σοβιετική Ένωση και δουλεύει ως ωρομίσθιος καθηγητής, σκιαγραφεί καταλυτικά τη σημερινή πραγματικότητα και τις δυσκολίες –συχνά αδιέξοδα επώδυνα των οικονομικών μεταναστών. Σιγά μην τον προσλάβουν και στη ΝΑΣΑ, μουρμουρίζει πικρόχολα ο Γυμνασιάρχης, στο σχολείο του. Η γυναίκα του Αγάθονα, καθηγήτρια πιάνου (πού να βρεθούν μαθητές και χρόνος στα παιδιά για πιάνο;), αναγκάζεται να πλένει σκάλες. Κι οι γειτόνισσες να σχολιάζουν κι από πάνω τα πλαστικά της γάντια «μη και χαλάσει το μανικιούρ». Μικροβιολόγος (όπως κι ο Χαρτοματσίδης) κι ο Μουσταφά Μουσταφά, βουλευτής του Συνασπισμού στις προηγούμενες εκλογές. Τελείωσε ιατρική στην Κωνσταντινούπολη. Δέκα φορές τον έκοψαν σε ένα μάθημα, για την αναγνώριση του πτυχίου του στην Ελλάδα. Από τους 140 της σειράς μου που τελείωσαν Πανεπιστήμιο στην Κωνσταντινούπολη, αναλογίζεται, μονάχα εγώ έμεινα στην Ελλάδα! Οι άλλοι σκορπίστηκαν στον κόσμο, δε διάλεξαν την Τουρκία, αλλά και δεν έμειναν στην Ελλάδα… Ένα δυναμικό που θα μπορούσε να προσφέρει στον τόπο του, αν η μικρόνοια της τότε εξωτερικής μας πολιτικής δε σχεδιαζόταν με γνώμονα την αντεκδίκηση και την αντιδικία. Ευτυχώς τώρα οι μειονοτικοί (άραγε γιατί συλλήβδην να αποκαλούνται «μουσουλμάνοι», ακόμα και οι άθεοι;) μπορούν να σπουδάζουν στα ελληνικά Πανεπιστήμια, όπως όλοι οι πολίτες του κόσμου. Ευτυχώς η Οφούκ, 14χρονη κόρη του Μουσταφά, μιλάει άπταιστα ελληνικά, πηγαίνει σε ελληνικό γυμνάσιο, κάνει παρέες με συνομήλικους, στέλνει μηνύματα από το κινητό της, σαρώνει στους δρόμους ταχύτητας σε επίπεδο Θράκης και αγνοεί τα κηρύγματα Χριστόδουλου, Παπαθεμελήδων, Κρητικών, Καψήδων…

Τούρκικος γάμος

Κυριακή μεσημέρι και στο κτήμα του αντιδημάρχου και προέδρου του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Τάσου Βαβατσικλή γύρω από ένα μεγάλο πολυεθνικό τραπέζι αφήνουμε το ψιλόβροχο να ζωντανεύει το χώμα, τη φύση και την καρδιά μας. Κρασί κόκκινο απ’ τα καλύτερα και τσικουδιά που σε στέλνει, δίπλα σε φυσιογνωμίες ζεστές, άγνωστες, χαμογελαστές, από διαφορετικούς τόπους, με άλλες γλώσσες, άλλα ήθη και συνήθειες, που σμίγουν καθημερινά, ουσιαστικά, δημιουργικά, στις κοινές αγωνίες και στις όχι και τόσο διαφορετικές οπτικές του σύγχρονου ανθρώπου. Την προηγούμενη είχαμε πάει σε έναν τούρκικο γάμο, στο χωριό Αμάραντα, 15,5 χιλιόμετρα από την Κομοτηνή. Στην είσοδο του χωριού καλωσορίζουν τους επισκέπτες οι (άντρες) συγγενείς. Στη φυσικά διαμορφωμένη πλατεία ή μάλλον αλάνα (για να θυμόμαστε τα τούρκικα) συνεχίζονται οι προετοιμασίες για το βραδινό γλέντι: έχουν στηθεί οι καρέκλες, έχει τακτοποιηθεί ο χώρος, οι τέντες, οι γεννήτριες, η καντίνα. Τα τραγούδια ελληνικά και τούρκικα, στο ίδιο μήκος, την ίδια ποιότητα, πανομοιότυπη αισθητική, εξίσου άγνωστά μας τα μεν και τα δε. Με το έμπα στα πρώτα σπίτια χωρίζουν οι άντρες από τις γυναίκες. Οι τελευταίες στο σπίτι της νύφης, εμείς με τον Μουσταφά σε χώρο που προορίζεται για τους άντρες. Κουτάλια για τον καθένα και από κοινά μεταλλικά μπολ, τρώμε ρύζι με ρεβύθια, ψωμί, κρέας, σούπα, χαλβά σιμιγδαλένιο. Για ποτό σερβίρεται σε μπουκάλια κόκα κόλας, ξινόγαλο.

Διεθνισμός στην πράξη

Τρίτη σκηνή στο ίδιο παζλ: Στον τοίχο του συλλόγου της τούρκικης νεολαίας κυριαρχούν οι σημαίες Ελλάδας και Τουρκίας, φωτογραφίες και πορτρέτα του Βενιζέλου και του Κεμάλ. Παρουσιάζονται στην τουρκική δύο βιβλία μειονοτικών της Κομοτηνής: ένα για τα ναρκωτικά και τους νέους, διηγήματα το άλλο. Έχουν έρθει και κάποιοι δημοσιογράφοι και διανοούμενοι της Ξάνθης. Ο Μουσταφά μας συστήνει. Το κλίμα είναι θερμό και καλοσυνάτο. Κοινά τα προβλήματα: για το περιορισμένο ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού, τα κακά τηλεοπτικά προγράμματα, τη δυσκολία των συγγραφέων να προωθήσουν τη δουλειά τους, την υποχώρηση του βιβλίου… Μια άλλη διάσταση θέτει η εισήγηση της μειονοτικής δημοσιογράφου: την καχυποψία απέναντι στις φεμινιστικές προσπάθειές της για τη χειραφέτηση των γυναικών.

Η Ελβάν, γυναίκα του Μουσταφά, ψυχολόγος, εργάζεται στα προγράμματα του Σακελλαρόπουλου στην περιοχή της Θράκης. Έχει πολλά να μας πει για Έλληνες και Τούρκους: οι ασθενείς της αποφεύγουν ακόμα και να τη χαιρετίσουν σε δημόσιες εκδηλώσεις. Είναι στίγμα για το σύνολο της τοπικής κοινωνίας να γνωρίζει κανείς ψυχολόγους! Σε όλη τη διάρκεια της εκδήλωσης ο Μουσταφά μου εξηγεί. «Ακόμα και στις εκλογές έχουμε πρόβλημα επικοινωνίας, οι μεγαλύτεροι δύσκολα καταλαβαίνουν κι ακόμη δυσκολότερα μιλούν τα ελληνικά», μου λέει. Γιατί άραγε να μην υπάρχει μια αίθουσα με ταυτόχρονη μετάφραση στις δύο ή και στις τρεις γλώσσες, αναρωτιέμαι, ώστε οι πολίτες της Κομοτηνής να επικοινωνούν και να ενημερώνονται άμεσα; Η καλή φίλη, δραστήρια φιλόλογος κι εκδότρια του «Παρατηρητή της Θράκης» Τζένη Κατσαρή, έχει από καιρό φροντίσει ώστε ειδήσεις και άρθρα να μεταφράζονται τουρκικά και ρωσικά στην καθημερινή έκδοση της εφημερίδας της! Να ο διεθνισμός στην πράξη! Πρόσφατα μάλιστα ο «Παρατηρητής» οργάνωσε συνάντηση Ελλήνων και Τούρκων δημοσιογράφων κοντά στα σύνορα, στις Σάπες.

Για τις γυναίκες

Αλλά ας γυρίσουμε για λίγο στην ηρωική προσπάθεια χειραφέτησης ιδιαίτερα των μουσουλμάνων γυναικών. Εκεί όπου το φεμινιστικό κίνημα, όχι μόνον στην Τουρκία αλλά ακόμη και από τους μειονοτικούς πολίτες της Θράκης, αντιμετωπίζεται ως γεγονός ύποπτο, πέρα από κάθε λογική διάσταση. Έως και στο τζαμί, που το μονοπωλούν άντρες, περιορίζεται η παρουσία των γυναικών. Κι ας υπάρχει στο Γενί Τζαμί γυναικωνίτης με ωραιότατο καφασωτό! Κι αν παλαιότερα στα χωράφια ή στο σπίτι η γυναίκα εκπλήρωνε αναγκαστικά στο χώρο τα θρησκευτικά της καθήκοντα, σήμερα με την αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών και της επαγγελματικής της ενασχόλησης, γιατί να μη δικαιούται δημόσια παρουσία και προσευχή; Γιατί από την άλλη στα Πομακοχώρια (Μύκη, Σμίθη, Εχίνος) δεκάχρονα κοριτσάκια να ποδηλατούν και να παίζουν στους δρόμους, σήμερα, με τις μακριές ρόμπες και τις μαντήλες να καλύπτουν την παιδικότητά τους; Να που οδηγεί η απομόνωση και η γκετοποίηση των πολιτών. Φαίνεται πως κι εδώ το στοίχημα θα κερδηθεί από τους νέους, αρκεί να επιταχυνθούν οι ρυθμοί ανάπτυξης, η παιδεία και η πρόοδος. Πριν δέκα χρόνια το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Κομοτηνής είχε οργανώσει ένα συνέδριο με θέμα «Γυναίκα και Λογοτεχνία». Απευθυνόταν στις Ελληνίδες. Φαίνεται πως πλέον τα πράγματα έχουν ωριμάσει για μια νέα συνάντηση γυναικών, από όλες τις ομάδες πληθυσμών που ζουν και δημιουργούν στην Κομοτηνή. Κοινά τα καθημερινά προβλήματα, τα θέματα στην οικογένεια, την οικονομία, την πόλη. Τα προβλήματα της ξενοφοβίας, οι εκρήξεις ρατσισμού και οι εθνικιστικές υστερίες που καλλιεργούνται από τις τηλεοπτικές επιχειρήσεις.

Τα κουβεντιάζαμε όλα αυτά στον «Μανδραγόρα» με τον Χρήστο Ηλιόπουλο. Πεντέμιση χρόνια μακριά μας, ώσπου το νήμα ήρθε και πάλι να δέσει τα γεγονότα με τους ανθρώπους. Φίλος του Χρήστου, παλιός Ρηγάς, Πανελλαδηκάριος (και συνδρομητής του «Μ») ο καλλιτεχνικός διευθυντής του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Κομοτηνής Δημήτρης Παπασταμάτης. Στην κουβέντα κι ο Αντιδήμαρχος ο Τάσος Βαβατσικλής, βιβλιοπώλης το 1975. Πού θα πέρναγε το λιγοστό ελεύθερο χρόνο του ο φαντάρος τότε Ηλιόπουλος; (Ως εχθρός του έθνους και της Νέας Δημοκρατίας, αφού γυμνασιόπαιδο ακόμα, είχε φυλακιστεί από τη χούντα, δεν μπορούσε παρά να υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία, από τη γενέτειρά του Καλαμάτα, στην εξοβελιστέα Κομοτηνή!) Αποκούμπι κι ανάσα του Χρήστου, ο Βαβατσικλής –όντως πολύ ενημερωμένος στα της λογοτεχνίας κι όχι μόνο- και το βιβλιοπωλείο του, που σήμερα ανήκει σε μειονοτικό. (Η «Εκλογή», κατά γενική ομολογία είναι το καλύτερο βιβλιοπωλείο της περιοχής).

Η θρησκεία

Στον περίβολο του Γενί τζαμί, κοντά στον Πύργο του Ωρολογίου που χτίστηκε επί σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ, βρίσκεται ο μιναρές όπου ο μουεζίνης καλεί τους πιστούς σε προσευχή, πέντε φορές την ημέρα. Στη Μουφτεία της Κομοτηνής (μια από τις τρεις στη χώρα μας) ο Μέτσο Τζεμαλί μας τρατάρει τσάι με λεμόνι και μας μιλά με πραότητα και σοφία, συνδέοντας κι αυτός με τη σειρά του τους δύο λαούς: ο Σωκράτης έλεγε το «Γνώθι σαυτόν». Ο Χριστός μίλαγε για αγάπη. Και στον Ισλαμισμό η αγάπη μόνο ανοίγει δρόμους, ενώ ο Μωάμεθ διακήρυττε πως «όποιος γνωρίζει τον εαυτό του γνωρίζει και τον συνάνθρωπό του».

Η αρχαία Μαρώνεια με το θέατρο, το ρωμαϊκό πρόπυλο, τα ψηφιδωτά των ελληνιστικών χρόνων, τα παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά μνημεία, αλλά και οι σύγχρονες περισσότερο (ή για την ακρίβεια λιγότερο) επιτυχημένες παρεμβάσεις στην περιοχή, οι Σαρακατσάνοι και το τουριστικό πλέον Φανάρι, τα κερασοχώρια κατάφορτα με τα κλαδιά να γέρνουν, από το βάρος του καρπού, (ένα τέτοιο δέντρο πρέπει να γίνει το έμβλημα της κοκκινοπράσινης πολιτικής, αποτελούν μερικά ακόμα από τα πολλά και μοναδικά της Κομοτηνής. Τα καπνοχώραφα στα βουνά της ορεινής Ροδόπης απασχολούν χιλιάδες μειονοτικούς που ίσως αντιμετωπίσουν προβλήματα στο άμεσο μέλλον με τους σχεδιασμούς της Ε.Ε. για τον καπνό.

«Τα τείχη δεν ταιριάζουν στην Ευρώπη» διαβάζουμε στο πρωτοσέλιδο του «Παρατηρητή», να αποτυπώνονται οι απόψεις του Δικτύου για την Υποστήριξη Μεταναστών και Προσφύγων, σχετικά με το καλλιεργούμενο κύμα ρατσισμού και ξενοφοβίας. Αν συμφέρει τους πολιτικούς σχεδιασμούς, δεν αποκλείεται, ως κράτος – μέλος της Ε.Ε., να ανακαλύψουμε και γιατί όχι να δημιουργήσουμε και το δικό μας Λεπέν.

Κώστας Κρεμμύδας, εφημερίδα «Εποχή», 8/6/2002

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.