Ημεριδα για τον Θρακιωτη ζωγραφο και αγιογραφο Γιαννη Μητρακα

Στο πλαίσιο της σύνδεσης με την τοπική κοινωνία, το τμήμα Ιστορίας-Εθνολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, διοργανώνει μια ακόμη ημερίδα επιστημονικού περιεχομένου αλλά και τοπικού ενδιαφέροντος, με θέμα «Ο Θρακιώτης αγιογράφος και ζωγράφος Γιάννης Μητράκας». Πρόκειται για μια επιστημονική ημερίδα, η οποία γίνεται σήμερα, στις εγκαταστάσεις του τμήματος, στο κτίριο της παλιάς Νομικής Σχολής, στην αίθουσα Α΄ του πρώτου ορόφου και αρχίζει στις 17:00.

 

Ο Επιστημονικός Υπεύθυνος της ημερίδας και Καθηγητής Λαογραφίας του τμήματος κ. Μανώλης Βαρβούνης, μίλησε στο Ράδιο Παρατηρητής και στις Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη και Νατάσσα Βαφειάδου, για το περιεχόμενο και τους σκοπούς της ημερίδας, για τις ιδιαιτερότητες του αυτοδίδακτου Γιάννη Μητράκα, ενός καλλιτέχνη που έπλασε το δικό του σύμπαν, «στο οποίο ο λαϊκός πολιτισμός της Θράκης παίζει τον πρώτο ρόλο, αλλά και του οποίου ο σκελετός είναι βυζαντινός, μεταβυζαντινός και ελληνορθόδοξος».

 

Αλλά και για τα όρια και τις διαφορές μεταξύ λαϊκού και παραδοσιακού λαϊκού πολιτισμού, την εμφάνιση της Σύγχρονης Λαογραφίας στην Ελλάδα τα τελευταία δέκα χρόνια και την ενασχόληση ακαδημαϊκών με θέματα και προσωπικότητες από τη Θράκη.

 

«Η ημερίδα διοργανώνεται στο πλαίσιο της σύνδεσης του τμήματος με την τοπική κοινωνία»

 

ΠτΘ: κ. Βαρβούνη, σε τι αφορά η ημερίδα που διοργανώνει το τμήμα Ιστορίας-Εθνολογίας και δη εσείς ως Επιστημονικός Υπεύθυνος;

Μ.Β.: Η ημερίδα εντάσσεται στο πλαίσιο των ημερίδων που κάνει το τμήμα μας εδώ και τέσσερα χρόνια. Το τμήμα μας έχει αποφασίσει, στο πλαίσιο της σύνδεσης με την τοπική κοινωνία, να κάνει μια σειρά από επιστημονικές ημερίδες, τις οποίες μπορεί να παρακολουθήσει όποιος ενδιαφέρεται, για διάφορα θέματα. Προσωπικά, είναι η δεύτερη ημερίδα που διοργανώνω. Η πρώτη ήταν για την Εθνομουσικολογία στην Θράκη, πριν από δύο χρόνια. Αυτή η ημερίδα είναι αφιερωμένη στον Θρακιώτη ζωγράφο και αγιογράφο Γιάννη Μητράκα, έναν πολύ σπουδαίο καλλιτέχνη με ένα εντελώς προσωπικό ύφος και με πάρα πολλά θρακιώτικα στοιχεία στη ζωγραφική του.

 

ΠτΘ: Θα συνεχίσετε να μελετάτε τη δημιουργία και νεότερων καλλιτεχνών, όπως ο Γιάννης Μητράκας;

Μ.Β.: Πέραν της προσωπικής γνωριμίας με το έργο του Μητράκα, κίνητρο ήταν ότι έχω και ως υποψήφια διδάκτορα την κ. Μαρία Χαϊμαλά, η οποία έκανε το master της στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με θέμα τον Γιάννη Μητράκα και το έργο του και μάλιστα έχει τυπωθεί και από την Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία. Κατά δεύτερον, αυτό εντάσσεται και στο πλαίσιο της σύγχρονης λαογραφίας, η οποία μελετά την καθημερινή ζωή της εποχής μας. Κατά τρίτον, νομίζω ότι μερικοί άνθρωποι που έχουν προσφορά και θητεία στον χώρο πρέπει να βλέπουν και τιμητικές εκδηλώσεις γι’ αυτούς όσο είναι εν ζωή.

 

«Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ανέθεσε στον Γιάννη Μητράκα να αγιογραφήσει τον ναό του Αποστόλου Παύλου του Διορθόδοξου Κέντρου Σαμπεζύ της Γενεύης»

 

ΠτΘ: Ο νεότερος πολιτισμός της Θράκης σαφώς μελετάται από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο…

Μ.Β.: Το γεγονός ότι βρεθήκαμε αμέσως τρεις από το Δημοκρίτειο που έχουμε ασχοληθεί με το έργο του Μητράκα και το έχουμε μελετήσει, ο ομιλών, ο κ. Τσιγάρας και ο κ. Κολοκοτρώνης από το Πολυτεχνείο της Ξάνθης που διδάσκει Ιστορία της Τέχνης αλλά και το γεγονός ότι είχαμε ανταπόκριση από τα άλλα πανεπιστήμια, Αθηνών, Θεσσαλονίκης, το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας, από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, από το οποίο έρχεται ο γέρων Μητροπολίτης Χαλκηδόνος –σπουδαίος ιστορικός της τέχνης εκτός από την ιερατική του ιδιότητα– δείχνει ότι η επιλογή ήταν σωστή.

 

ΠτΘ: Πώς προσεγγίζετε το έργο του Γιάννη Μητράκα, θεωρείτε ότι συνδέεται με τη βυζαντινή παράδοση;

Μ.Β.: Συνδέεται. Ας μην ξεχνάμε ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο, όταν ήρθε η ώρα να αγιογραφήσει τον ναό του Αποστόλου Παύλου του Διορθόδοξου Κέντρου Σαμπεζύ της Γενεύης, ανέθεσε στον Γιάννη Μητράκα τις αγιογραφίες. Πρόκειται για ένα έργο το οποίο χρησιμοποιεί και ακολουθεί την παράδοσή μας, την οποία, πολλές φορές, την ντύνει με θρακιώτικο εκφραστικό ένδυμα. Αυτό είναι μία του χαρακτηριστική και σπουδαία πτυχή. Η δεύτερη είναι ότι, αν δει κανείς τις μεγάλες του συνθέσεις και όλο το έργο του με μία συνέχεια, κατανοεί ότι έχει δημιουργήσει ένα δικό του σύμπαν, στο οποίο ο λαϊκός πολιτισμός της Θράκης παίζει τον πρώτο ρόλο, αλλά και του οποίου ο σκελετός είναι βυζαντινός, μεταβυζαντινός και ελληνορθόδοξος. Και αυτός ο συνδυασμός έχει διάφορα μηνύματα με διάφορους αποδέκτες. Γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό.

 

«Είναι άλλο ο λαϊκός πολιτισμός που οι ξένοι ονομάζουν “popular” κατ’ αντιπαράθεση με το “traditional”»

 

ΠτΘ: Στην ημερίδα υπάρχει η εισήγηση της κ. Βουβουσίρα με τίτλο «Η υπέρβαση του αυτοδίδακτου». Το γεγονός ότι ο Γιάννης Μητράκας ήταν αυτοδίδακτος, στην παράδοση των λαϊκών ζωγράφων, ήταν ένας επιπλέον λόγος για να προσεγγίσετε το έργο του;

Μ.Β: Οπωσδήποτε. Είναι μία τόσο ιδιαίτερη περίπτωση ώστε πολλοί ιστορικοί της τέχνης –βλέποντας την βιβλιογραφία για τον Μητράκα– είναι σε απορία. Άλλος τον κατατάσσει στους ναΐφ ζωγράφους αλλά αναγνωρίζει ότι δεν έχει και τα χαρακτηριστικά του ναϊφ, άλλος στους λαϊκότροπους ζωγράφους, όπου και πάλι υπάρχει πρόβλημα. Φυσικά, το γεγονός ότι ξεκίνησε μόνος του, αφενός μεν είναι κάτι που ενδιαφέρει τη λαογραφία, και μάλιστα τη σύγχρονη, πολύ, αφετέρου δε φαίνεται ότι αυτό τον βοήθησε να μην εμπλακεί σε διάφορους –ισμούς, σε διάφορα καλλιτεχνικά ρεύματα, αλλά όλα αυτά, από τις παραστάσεις που είχε, να τις χρησιμοποιήσει δημιουργικά, φτιάχνοντας όμως ένα δικό του προσωπικό ύφος.

 

ΠτΘ: Ο Γιάννης Μητράκας είναι σύγχρονός μας. Να αναφέρουμε ότι έχει κάνει και μία τοιχογραφία, η οποία είναι πίσω από το γραφείο του δημάρχου Κομοτηνής και στην οποία αποτυπώνεται το είναι, το τώρα της Κομοτηνής. Ο λαϊκός πολιτισμός και η επιστήμη που τον μελετά η λαογραφία είναι άρα και επιστήμη του παρόντος….

Μ.Β: Η λαογραφία είναι αφιερωμένη στον λαϊκό πολιτισμό, μόνο που αυτός υπάρχει και σήμερα, είναι ζωντανός. Συνήθως πολλοί του βάζουν όρια και λένε ότι αυτά είναι κάπου στο παρελθόν. Η Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος είχε λύσει πολύ ωραία το θέμα βάζοντας χρονικά όρια στον παραδοσιακό πολιτισμό. Άλλο ο παραδοσιακός άλλο ο λαϊκός πολιτισμός. Για τον παραδοσιακό είχε πει πολύ σωστά ότι αναφέρεται στην μεταβυζαντινή εποχή της τουρκοκρατίας. Όμως ο λαός συνεχίζει να δημιουργεί και στις μέρες μας. Αυτό που γίνεται τώρα είναι ο λαϊκός πολιτισμός. Είναι κατά κάποιο τρόπο, αυτό το οποίο οι ξένοι διαχωρίζουν ανάμεσα στο traditional και το popular.

Έχουμε λοιπόν σύγχρονο λαϊκό πολιτισμό και τα τελευταία δέκα χρόνια και η ελληνική λαογραφία –η αγγλοσαξωνική το κάνει αυτό εδώ και είκοσι χρόνια– έχει προσανατολιστεί εκεί. Έχει μιλήσει ο Μιχάλης Μερακλής για «Νέα Ελληνική Λαογραφία», ο Μηνάς Αλεξιάδης για «Νεωτερικά Λαογραφικά» και βλέπετε ότι όλο και περισσότερα δημοσιεύματα συναδέλφων τείνουν προς αυτή την κατεύθυνση. Μέχρι και το ίντερνετ μελετούν και δεν εννοώ μόνο την ύπαρξη παλιών παραδοσιακών μορφών πολιτισμού στο διαδίκτυο αλλά και το πώς παραδοσιακές τεχνολογίες μπαίνουν σε παιχνίδια, στα άβαταρ και σε άλλα που αφορούν στο διαδίκτυο αυτό καθαυτό. Κάνει μια εκπληκτική εργασία η κ. Γκασούκα, συνάδελφος λαογράφος από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου.

 

«Πολλοί ακαδημαϊκοί έχουν ασχοληθεί με θέματα και προσωπικότητες από τη Θράκη»

 

ΠτΘ: Υπάρχουν και άλλοι Θρακιώτες που έχουν γίνει αντικείμενο μελέτης και διδακτορικών διατριβών;

Μ.Β: Διαχρονικά στο τμήμα μας αλλά και στα υπόλοιπα τμήματα που συναποτελούν τη σχολή μας, το Ελληνικής Φιλολογίας και το Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξεινίων Χωρών, απ’ όσο βλέπω από τις εργασίες συναδέλφων, έχουν πολλές φορές μελετηθεί θέματα και προσωπικότητες από τη Θράκη. Συγχρονικά, στις μέρες μας, δεν μου έρχεται στον νου άλλη τέτοια περίπτωση. Ξέρετε, οι δικές μας επιστήμες πάντα έχουν μία ροπή προς το παρελθόν διότι το σύγχρονο είναι δύσκολο και να το μελετήσεις και να το αναγνωρίσεις. Ωστόσο, η μελέτη αυτή πρόκειται να συνεχιστεί και με άλλες παρόμοιες περιπτώσεις. Από το διδακτορικά που παρακολουθώ εγώ στο τμήμα, έχουμε πολλά συγχρονικά θέματα.

 

ΠτΘ: Πώς ο γέρων Μητροπολίτης Χαλκηδόνος Αθανάσιος συνδέει την Παναγία τη Μεσοσπορίτισσα με την Αφροδίτη ή τη Δήμητρα, μία σύνδεση που θυμίζει τη μελέτη της Ελένης Ψυχογιού για την Ελένη/Αγία Ελένη;

Μ.Β: Δεν ξέρω υπό ποια προοπτική θα προσεγγίσει ο Μητροπολίτης Χαλκηδόνος το αντικείμενο. Όμως από ανάλογα κείμενα για τον Μητράκα και για άλλους ζωγράφους που έχει κατά καιρούς δημοσιεύσει –π.χ. ένα μεγάλο έργο, σε τέσσερις τόμους, στο οποίο έχει συγκεντρώσει όλες τις επιμέρους μελέτες του– βλέπω ότι ανιχνεύει στοιχεία της βυζαντινής αλλά και της μεταβυζαντινής και της λαϊκής παράδοσης, στον τρόπο με τον οποίο συνδυάζονται και αποδίδονται αναφορικά και με αρχαίες μορφές. Ανιχνεύει δηλαδή τη συνέχεια.

 

Η διδακτορική διατριβή του Μητροπολίτη Μαρωνείας και Κομοτηνής κ.κ. Παντελεήμονα

 

Για παράδειγμα, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Μαρωνείας και Κομοτηνής κ.κ. Παντελεήμων κάνει διδακτορικό με εμένα για τη λαϊκή λατρεία των Αβδήρων σήμερα, και μάλιστα είναι στο τελείωμά του. Πρέπει να πω ότι ο Σεβασμιώτατος, όσες φορές κρίνουμε διατριβές στο τμήμα, ως συνεπής διδακτορικός φοιτητής, έρχεται, παρακολουθεί και θέτει ερωτήματα. Την ετήσια έκθεση της προόδου του δεν τη στέλνει, έρχεται ο ίδιος στη γραμματεία και τη φέρνει λέγοντας «στη Μητρόπολη είμαι Δεσπότης αλλά για το τμήμα είμαι φοιτητής».

 

Υπό έκδοση ο Εκκλησιαστικός Κώδικας της Μαρώνειας

 

Εκδίδεται αυτές τις μέρες ο Κώδικας της Μαρώνειας από τον Μορφωτικό Όμιλο και τις εκδόσεις Μάτι. Είναι ο μόνος εκκλησιαστικός μεταβυζαντινός –κοινοτικός– κώδικας που σώθηκε στη Θράκη με επιμέλεια δική μου και του συναδέλφου κ. Τζουμέρκα, όπου οι ταυτίσεις και οι ερμηνείες ταυτίζονται με τον αρχαιοφύλακα Φώτη Κωνσταντινίδη και το έργο του.

 

Συνέντευξη: Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη, Νατάσσα Βαφειάδου

[email protected], [email protected]

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.