Παραθυρο στη γνωση για τους Ρομα

Από το 2010 το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης λειτουργεί το πρόγραμμα «Εκπαίδευση παιδιών ρομά στις Περιφέρειες Κεντρικής Μακεδονίας, Δυτικής Μακεδονίας, Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης» και τα αποτελέσματά του θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν ικανοποιητικά. Στο πρόγραμμα, στο οποίο συμμετέχουν παιδιά και ενήλικοι μαθητές, υποστηρίζεται από το επιχειρησιακό πρόγραμμα «Εκπαίδευση και δια βίου μάθηση» και υλοποιείται από το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του ΑΠΘ, με επιστημονικά υπεύθυνη την καθηγήτρια Ευαγγελία Τρέσσου, δραστηριοποιείται από το 2010 έως σήμερα στις περιοχές της Κεντρικής, Δυτικής, Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Μέσα από τις δράσεις του το Πρόγραμμα στοχεύει στην ενίσχυση της πρόσβασης, της τακτικής φοίτησης και της προόδου των παιδιών Ρομά στο σχολείο, αλλά και στην ευαισθητοποίηση της ευρύτερης κοινότητας για την άρση των προκαταλήψεων και τον περιορισμό του κοινωνικού στίγματος που συνοδεύει τον πληθυσμό των Ρομά.

Συγκεκριμένα το Πρόγραμμα «Εκπαίδευση παιδιών Ρομά στις περιφέρειες Κεντρικής Μακεδονίας, Δυτικής Μακεδονίας, Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης» υλοποιείται από το Σεπτέμβριο του 2010 στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ και συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και από Εθνικούς Πόρους. Το Πρόγραμμα υλοποείται σε 2 άξονες: Άξονας 1 Ανατολική Μακεδονία και Θράκη και Άξονας 2 Κεντρική και Δυτική Μακεδονία. Κύριος στόχος του προγράμματος είναι η ενίσχυση της πρόσβασης, της τακτικής φοίτησης και της προόδου των παιδιών Ρομά στο σχολείο μέσα από μια σαφή ενταξιακή κατεύθυνση, δηλαδή με όρους ισότιμης, ποιοτικής και δίκαιης συμμετοχής τους στη σχολική ζωή.

Στόχοι εκπαιδευτικών δράσεων του Προγράμματος

Με βάση την ενταξιακή προσέγγιση, οι εκπαιδευτικές δράσεις του Προγράμματος έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε:
• να απευθύνονται σε μικτούς μαθητικούς πληθυσμούς, πράγμα που σημαίνει ότι ωφελούμενοι/ες δεν είναι μόνο μαθητές και μαθήτριες Ρομά, αλλά το σύνολο του μαθητικού πληθυσμού στα σχολεία παρέμβασης, με τελική επιδίωξη να αναπτύξουν τα σχολεία ενταξιακό προσανατολισμό σε αντίθεση με πρακτικές διαχωρισμού και αποκλεισμού.
• Ρομά και μη Ρομά παιδιά να καλλιεργούν γνωστικές και κοινωνικές δεξιότητες μέσα από τη διαπολιτισμική αλληλεπίδραση.
• τα παιδιά Ρομά εκτός από την ακαδημαϊκή ενίσχυση, να στηρίζονται κοινωνικο-πολιτισμικά εντός και εκτός σχολείου.

Ο ρόλος των κοινωνικών λειτουργών και ψυχολόγων

Οι κοινωνικοί λειτουργοί και ψυχολόγοι (ΚΛ-Ψ) του Προγράμματος αποτελούν μια ομάδα επαγγελματιών που οι παρεμβάσεις τους διατρέχουν κάθετα όλες τις δράσεις του Προγράμματος. Η γνωριμία τους με την ομάδα στόχο έγινε με τη συμμετοχή τους στη διεξαγωγή έρευνας-χαρτογράφησης του πληθυσμού η οποία κρίθηκε αναγκαία προκειμένου οι δράσεις του Προγράμματος να είναι στοχευμένες. Ο ρόλος της ομάδας των ΚΛ-Ψ είναι:
• να στηρίζουν τα παιδιά και τις οικογένειές του,
• να ενισχύουν τους/τις εκπαιδευτικούς στα σχολεία και στις ενισχυτικές δομές του Προγράμματος,
• να συντελούν στη σύνδεση σχολείου-οικογένειας-κοινότητας Ρομά αλλά και της ευρύτερης κοινότητας και των δομών της.

Το εκπαιδευτικό σύστημα κύρια περιοχή παρέμβασης

Η διευκόλυνση της πρόσβασης των παιδιών στην εκπαίδευση και η στήριξη της φοίτησής τους στο σχολείο είναι βασικός παράγοντας για την ανάπτυξη συνολικότερων συμπεριφορών, συνθηκών και συνηθειών στις κοινότητες των Ρομά. Το εκπαιδευτικό σύστημα είναι η κύρια περιοχή παρέμβασης γιατί ένα εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να λειτουργεί ως παράγοντας κοινωνικής και πολιτισμικής ένταξης παιδιών ευάλωτων κοινωνικών ομάδων μπορεί όμως να λειτουργεί και ως ισχυρός μηχανισμός αποκλεισμού. Το τελευταίο δυστυχώς συμβαίνει αρκετά συχνά.

Ενδυνάμωση εκπαιδευτικών μέσα από επιμορφωτικές παρεμβάσεις

Μια από τις βασικές δράσεις του Προγράμματος είχε ως αντικείμενο την ενδυνάμωση των εκπαιδευτικών, των διευθυντών, των σχολικών συμβούλων και των στελεχών της εκπαίδευσης μέσα από διάφορες μορφές επιμορφωτικών παρεμβάσεων. Οι 2.450 εκπαιδευτικοί που επιμορφώθηκαν, εξοικειώθηκαν με σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις για την αποτελεσματική διδασκαλία σε πολυπολιτισμικές τάξεις, την εφαρμογή διαφοροποιημένης διδασκαλίας και τη δημιουργία ενταξιακού μαθησιακού περιβάλλοντος. Μακροπρόθεσμος στόχος είναι η δημιουργία μιας ομάδας στελεχών που θα λειτουργήσουν ως πολλαπλασιαστές στην εκπαιδευτική κοινότητα και την τοπική κοινωνία, έτσι ώστε να αρθούν οι προκαταλήψεις και οι αρνητικές διακρίσεις για την ομάδα-στόχο.

Συνθήκες ζωής των Ρομά και εκπαίδευση

Η πρόσβαση, η παραμονή και η πρόοδος των παιδιών στο σχολείο είναι συνάρτηση των συνθηκών ζωής τους στην οικογένεια και στην κοινότητα αλλά και των λειτουργιών που αναπτύσσονται στη σχολική μονάδα, των σχέσεων που καλλιεργεί το σχολείο με την κοινωνία, τις επιμέρους κοινότητες και τις οικογένειες. Στην περίπτωση των Ρομά οποιαδήποτε προσπάθεια παρέμβασης στην εκπαίδευση είναι μάλλον καταδικασμένη να αποτύχει αν δεν συνδυαστεί και επιχειρηθεί με ταυτόχρονες παρεμβάσεις στην κοινότητά τους και στην ευρύτερη κοινότητα. Ένας κύκλος συνεργατών του Προγράμματος συντονίζονται κάτω από τον κοινό στόχο, την εκπαίδευση των παιδιών Ρομά: κοινωνικοί λειτουργοί και ψυχολόγοι δουλεύουν καθημερινά στην κοινότητα και συνεργάζονται με τα σχολεία και τους διάφορους φορείς, εκπαιδευτικοί σε υποστηρικτικές διδακτικές δομές της παράλληλης στήριξης και των ενισχυτικών μαθημάτων, συνεργάτες ειδικοί στην περιβαλλοντική εκπαίδευση, στη μουσική, το θέατρο, την κίνηση και το χορό, συνεργάτες που δημιούργησαν το υλικό για το γραμματισμό, επιμορφωτές και επιμορφώτριες, Ρομά διαμεσολαβητές και διαμεσολαβήτριες.

Η ομάδα στόχος

Θα ήταν ανακριβές να περιγράψει κανείς την ομάδα στόχο, δηλαδή τους Ρομά στη Βόρεια Ελλάδα και τη Θράκη, ως μία ομοιογενή ομάδα. Μέσα στο γενικότερο κοινό πλαίσιο, χρειάζεται άλλου είδους παρέμβαση σε έναν καταυλισμό που βρίσκεται στον ίδιο χώρο εδώ και 20 χρόνια και τα παιδιά του δεν έχουν πάει ποτέ σχολείο, και άλλη παρέμβαση στην περίπτωση ενός καταυλισμού που τα παιδιά, έστω κάποια από τα παιδιά του, πηγαίνουν σχολείο, αλλά εδώ και χρόνια συνεχίζουν να φοιτούν μόνον σε τάξη «τσιγγανοπαίδων». Οι γενικεύσεις είναι χρήσιμες αλλά και οι εξειδικεύσεις είναι απαραίτητες. Εκτός από τις διαφορές στη γλώσσα και τη θρησκεία τους, υπάρχουν διαφοροποιήσεις και ως προς τις συνθήκες διαμονής, την απασχόληση, τις οικονομικές δυνατότητες, το επίπεδο εκπαίδευσης και το βαθμό ένταξής τους στην ευρύτερη κοινότητα, όλες διαφορές που επηρεάζουν τη σχέση με το σχολείο.

Συνθήκες διαβίωσης των Ρομά

Η εμπειρία μας από την εφαρμογή του Προγράμματος σε συνδυασμό με στοιχεία που συγκεντρώσαμε από επιτόπιες έρευνες έδειξαν ότι:
• το 43% των Ρομά κατοικούν σε πρόχειρα καταλύματα, λυόμενα, ερειπωμένα κτίρια, πρόχειρες κατασκευές, κλπ.
• το 57% ζουν σε κατοικίες, όχι πάντα σε καλή κατάσταση.

Οι οικογένειες Ρομά συχνά κατοικούν σε καταλύματα χωρίς τρεχούμενο νερό, χωρίς ηλεκτρικό, χωρίς θέρμανση, δεν έχουν σταθερό εισόδημα, δεν έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής πρόνοιας, δεν αξιοποιούν τους πόρους που απορροφούμε με αυτονόητο σχεδόν τρόπο εμείς οι υπόλοιποι. Όταν οι συνθήκες ζωής τους είναι σταθερές, τα παιδιά Ρομά έχουν πολύ περισσότερες ευκαιρίες να παρακολουθήσουν και να τελειώσουν το σχολείο.

Συσχέτιση τύπου γειτονιάς και ποσοστών φοίτησης

Τρεις ήταν οι τύποι γειτονιάς όπου διέμεναν οι οικογένειες Ρομά κατά τη διεξαγωγή της έρευνας. Περισσότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες (ποσοστό 58,0%) βρέθηκε να διαμένει εντός «συμβατικών» γειτονιών (με τον όρο συμβατικές αναφερόμαστε σε γειτονιές όπου υπάρχουν μονοκατοικίες ή/και διαμερίσματα), ενώ το ένα τρίτο εντοπίστηκε σε γειτονιές οι οποίες διακρίνονταν από συνδυασμό «συμβατικών» και πρόχειρων κατοικιών (ποσοστό 32,0%). Κατά ένα πολύ μικρότερο ποσοστό (9,9%) οι γειτονιές χαρακτηρίζονται ως καταυλισμοί αποτελούμενοι από παραπήγματα, καλύβες και σκηνές.
Η συσχέτιση του τύπου γειτονιάς με τα ποσοστά φοίτησης επιβεβαιώνεται και αντιστρόφως, εάν παρατηρήσει κανείς τα ποσοστά των παιδιών που δεν έχουν φοιτήσει ποτέ στο σχολείο, παρότι βρίσκονται σε ηλικία εκπαίδευσης. Το 41,1% για τα αγόρια και 41,8% για τα κορίτσια στους καταυλισμούς μειώνεται στο 26,7% για τα αγόρια και 31,7% για τα κορίτσια στις ανάμεικτες γειτονιές, για να περιοριστεί στο 7,9% για τα αγόρια και 5,3% για τα κορίτσια στις συμβατικές γειτονιές.

Η πραγματική και συμβολική αξία «καλών πρακτικών»

Στο πλαίσιο του Προγράμματος έχουν σχεδιαστεί και εφαρμοστεί με επιτυχία δράσεις που με ασφάλεια μπορούμε να αποκαλέσουμε «καλές πρακτικές». Η επιτυχία τους έχει αξία και πραγματική και συμβολική: αποδεικνύεται ότι υπάρχουν προσεγγίσεις που διευκολύνουν την εκπαιδευτική διαδικασία στις πολυπολιτισμικές τάξεις, καταφέρνοντας να εντάξουν τα παιδιά Ρομά στην κοινότητα της τάξης χωρίς εκπτώσεις και χωρίς απώλειες για καμία ομάδα παιδιών. Συγχρόνως αποδομούν στερεότυπα και προκαταλήψεις για τα παιδιά Ρομά και την αρνητική τους σχέση με το σχολείο. Με κεντρική επιδίωξη την ένταξη και πρόοδο των παιδιών στο σχολείο, επιτυγχάνονται παράλληλοι στόχοι όπως η βελτίωση των σχέσεων οικογένειας-σχολείου, η συνειδητοποίηση από τους γονείς της σημασίας του σχολείου και του δικού τους ρόλου στην αποτελεσματική σχολική ένταξη των παιδιών τους.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.