Η ερευνα του λαικου πολιτισμου στο συγχρονο σχολειο

Από την εποχή ακόμα του σπουδαίου λαογράφου Ν. Πολίτη, ο ρόλος των εκπαιδευτικών στην προαγωγή του λαϊκού μας πολιτισμού ήταν σημαντική. Αυτό συνάγεται και από το γεγονός ότι το 1887 ο Ν. Πολίτης, Γενικός Επιθεωρητής τότε του Υπουργείου Παιδείας, με εγκύκλιο προς τους εκπαιδευτικούς τούς ζητούσε «να προσέχουν και να συγκεντρώνουν υλικό του τόπου τους», αναγνωρίζοντας στην πραγματικότητα τη συμβολή που θα μπορούσαν να προσφέρουν οι Έλληνες δάσκαλοι στη λαογραφική έρευνα του τόπου μας.
Πάρα πολλά χρόνια μετά, εν έτει 2013, οι εκπαιδευτικοί μας εξακολουθούν να ενδιαφέρονται για το λαϊκό πολιτισμό και να μετακενώνουν τη γνώση και την αγάπη γι’ αυτόν στους μαθητές τους, από την τρυφερή ηλικία του νηπιαγωγείου μέχρι τις ανώτερες λυκειακές τάξεις. Δεκάδες σχολικά προγράμματα λαϊκού πολιτισμού εκπονούνται κάθε χρόνο στα σχολεία της Ροδόπης, με το ενδιαφέρον εκπαιδευτικών και μαθητών να αυξάνεται διαρκώς. Έτσι, η ημερίδα που διοργανώθηκε την προηγούμενη Τετάρτη από τα Τμήματα Σχολικών Δραστηριοτήτων των Διευθύνσεων της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ροδόπης με τίτλο «Η έρευνα του λαϊκού πολιτισμού στο σύγχρονο σχολείο» αυτή την παράμετρο έλαβε υπ’ όψιν και επεδίωξε να εφοδιάσει τους φιλόπονους εκπαιδευτικούς μας με την απαραίτητη εκείνη θεωρητική σκευή που μπορεί να εγγυηθεί την επιτυχή έκβαση ενός λαογραφικού σχολικού προγράμματος ή μιας επιτόπιας έρευνας. Το ότι ούτε η καταρρακτώδης βροχή ούτε οι πλημμυρισμένοι δρόμοι πτόησαν πάνω από εκατό εκπαιδευτικούς να προσέλθουν στο αμφιθέατρο του Μουσικού Σχολείου Κομοτηνής, όπου πραγματοποιήθηκε η ημερίδα, συνιστά άλλη μία απόδειξη ότι η ισχυρή βάση του εκπαιδευτικού μας οικοδομήματος αντιστέκεται με την ποιότητά της στους κλυδωνισμούς που απειλούν να το καταστρέψουν.

«Οι εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών καθιστούν αναγκαίο τον επαναπροσδιορισμό του λαϊκού πολιτισμού»

Όπως επεσήμαναν οι υπεύθυνοι Σχολικών Δραστηριοτήτων Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Γιάννης Σιγούρος και Κατερίνα Σχοινά, ο λαϊκός πολιτισμός αποτελεί ουσιαστικά κεφάλαιο της Τοπικής Ιστορίας, αλλά οι εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών καθιστούν αναγκαίο τον επαναπροσδιορισμό του. Αυτό συμβαίνει γιατί ο λαϊκός πολιτισμός έχει μεταφερθεί από την περιφέρεια στο άστυ και από εκεί, σε μεγάλο πλέον βαθμό, στην εικονική διευρυμένη κοινωνία του διαδικτύου. Έτσι, απαιτείται μια νέα θεώρηση της λαογραφικής έρευνας, ώστε η τελευταία να οργανωθεί με σύγχρονα θεωρητικά και μεθοδολογικά εργαλεία. Στην κατεύθυνση αυτή, οι 4 επιμορφωτές της ημερίδας έθεσαν ως στόχο αφενός να παράσχουν στην εκπαιδευτική κοινότητα την απαιτούμενη για τέτοια ερευνητικά εγχειρήματα θεωρητική γνώση και αφετέρου να παρουσιάσουν εμπράκτως ερευνητικά παραδείγματα και υποδείγματα εργασίας.

Μανόλης Σέργης, Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών «Από τη μελέτη του «λαού της υπαίθρου» σε αυτήν του «λαού των άστεων»: Ενδεικτικά θέματα Αστικής Λαογραφίας προς πραγμάτευση»

Το θεωρητικό μέρος της επιμόρφωσης ανέλαβε ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού των Παρευξείνιων Χωρών Μανόλης Σέργης, ο οποίος, εκτός της εισήγησής του, παρείχε βιβλιογραφικό υλικό στους επιμορφούμενους εκπαιδευτικούς. Ο πανεπιστημιακός δάσκαλος απέδειξε, με την ουσιαστική συμβολή του στην επιμορφωτική δράση, πως τα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας μπορούν να βρίσκονται στο πλευρό της τοπικής κοινωνίας και να της προσφέρουν πρόθυμα τις γνώσεις τους. Αυτό, εξάλλου, απέδειξαν στους εκπαιδευτικούς της πόλης μας και άλλοι ακαδημαϊκοί δάσκαλοι του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης που με ευσυνειδησία και υπευθυνότητα πλαισίωσαν ανάλογες επιμορφωτικές δράσεις τόσο του τομέα Σχολικών Δραστηριοτήτων όσο και επιστημονικών σωματείων εκπαιδευτικών της Κομοτηνής.

Ο εύγλωττος τίτλος της εισήγησης του Μ. Σέργη «Από τη μελέτη του «λαού της υπαίθρου» σε αυτήν του «λαού των άστεων»: Ενδεικτικά θέματα Αστικής Λαογραφίας προς πραγμάτευση» υποδηλώνει και τις προθέσεις του ομιλούντος: να διασκεδάσει κατ’ αρχάς την εσφαλμένη συνταύτιση του λαϊκού πολιτισμού με αυτόν της υπαίθρου και να καταδείξει, στη συνέχεια, τη μετάβαση της λαογραφικής μελέτης από το λεγόμενο «λαό της υπαίθρου» σε αυτόν «του άστεως». Έτσι, το δίπολο πόλη/χωριό αναθεωρείται και η Αστική Λαογραφία που εμφανίζεται στη χώρα μας μετά το 1970 μεταβάλλει την αντίληψή μας για το λαϊκό πολιτισμό. Η εισήγηση του πανεπιστημιακού δασκάλου επεχείρησε γενικώς μια σύντομη περιδιάβαση στην επιστήμη της Λαογραφίας στη χώρα μας, με μια κοινωνικοϊστορική προσέγγιση που ξεκίνησε από τον 19ο αιώνα και την ίδρυση της Λαογραφικής Επιστήμης, για να καταλήξει στη σύγχρονη εποχή και τη σημερινή, διευρυμένη πλέον, αντίληψη του λαού ως πολυστρωματικής και πολυταξικής έννοιας.

Γαρυφαλλιά Θεοδωρίδου, υποψήφια διδάκτωρ ΔΠΘ «Μια προτεινόμενη εφαρμογή της Αστικής Λαογραφίας: Μελέτη του πολιτισμού της διατροφής στους χριστιανικούς και μουσουλμανικούς πληθυσμούς της πόλης της Ξάνθης (δεκαετία 1990)»

H ενδιαφέρουσα εισήγηση της υποψήφιας διδάκτορος του Δ.Π.Θ. Γαρυφαλλιάς Θεοδωρίδου ήταν βασισμένη στην ιστορικοκοινωνική μέθοδο, δηλαδή στη θεώρηση ενός λαογραφικού φαινομένου ολιστικά, και κατάφερε να προσφέρει στους εκπαιδευτικούς τόσο θεωρητικές βάσεις όσο και χρήσιμες πρακτικές συμβουλές για εκπόνηση λαογραφικών ερευνών με τους μαθητές τους. Η εισήγηση περιελάμβανε: (1) ένα θεωρητικό μέρος για την διατροφή (“δίαιτα βίου” κατά Μ. Μερακλή) ως “κώδικα”, “γλώσσα” επικοινωνίας, άρα ως πολιτισμικό σύστημα ταξινόμησης, σημείο στο πλέγμα των κοινωνικών σχέσεων, της ταυτότητας και ετερότητας (2) μια πρόταση εφαρμογής του παραπάνω θέματος στο πλαίσιο της Αστικής Λαογραφίας, που πλέον δεν περιορίζεται στο περιβάλλον του άστεως, αλλά στο διαρκές εξαστιζόμενο περιβάλλον της υπαίθρου. Συγκεκριμένα, μια επιτόπια έρευνα με καθοδηγητές τους δασκάλους/καθηγητές και «δράστες» τους μαθητές (να βγουν από την τάξη) και να μελετήσουν το “ταξίδι” της τροφής, επικεντρωμένοι στα εξής σημεία: “φαγώσιμα” είδη (“λευκές” και “κόκκινες” τροφές), προέλευση των πρώτων υλών (παραγωγική διαδικασία), πορισμός από τις αγορές, σχέσεις που αναπτύσσονται γύρω από αυτό (“τι τρώμε”, “από πού”, “δείξε μου τι τρως να σου πω ποιος είσαι”) αποθήκευση, μεταποίηση, καταγραφή των φυσικών ιδιοτήτων μέσα από την εμπειρική παρατήρηση, πολλαπλές ταξινομήσεις, συζευκτικές δυνατότητες των υλικών, προπαρασκευαστικές μαγειρικές πράξεις όπως αυτές μεταφέρονται στις ειδικές γλωσσικές κατηγορίες του κάθε πληθυσμού (“πώς λέμε αυτό που τρώμε”), τρόποι ψησίματος (“πώς το τρώμε”), κατανάλωση (“με ποιους τρώμε”), ανταλλαγές μεταξύ των πληθυσμών, όπως παριστούν την κυκλοφορία των αγαθών (καθημερινών / τελετουργικών), στο χώρο και τις αντιλήψεις για τη σύγκλιση και απόκλιση, εγγύτητα και απόσταση.

Νάντια Μαχά-Μπιζούμη, διδάκτωρ Λαογραφίας «Ένδυμα και λαϊκός πολιτισμός στην Εκπαίδευση»

Η βαθιά γνώση του λαϊκού ενδύματος, την οποία διαθέτει η διδάκτωρ Λαογραφίας Νάντια Μαχά, συμπυκνώθηκε στην ευσύνοπτη και καίρια εισήγησή της. Στόχος της τελευταίας ήταν η περιγραφή της πρακτικής και διδακτικής εφαρμογής της μεθόδου έρευνας και μελέτης των ελληνικών τοπικών ενδυμασιών από μαθητές της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, μέσω μιας κριτικής θεώρησης του τρόπου που παρουσιάζονται αυτές στα σχολικά εγχειρίδια, κυρίως της Γλώσσας – Έκφρασης Έκθεσης και της Οικιακής Οικονομίας. Προτάθηκε στους εκπαιδευτικούς μια εύκαμπτη στρατηγική ανακάλυψης του σιωπηλού βιογραφικού λόγου των παραδοσιακών ενδυμασιών μέσα από πέντε απλές και συνάμα περιεκτικές ερωτήσεις. Με τη βοήθειά τους, το ένδυμα του αγροτικού κόσμου και, κατ’ επέκταση, ο λαϊκός πολιτισμός αποκτούν τις πραγματικές τοπικές, χρονικές, κοινωνικές διαστάσεις τους και, παράλληλα, γίνονται ένα εξαιρετικό εργαλείο για τη γνώση της τοπικής ταυτότητας και την ανάπτυξη του σεβασμού στη διαφορετικότητα του Άλλου στο σύγχρονο πολυπολιτισμικό τοπίο.

Ασπασία Τσώνη, φιλόλογος- εθνολόγος «Από τη γέννηση ως το θάνατο. Ο κύκλος της ζωής, μέσα από τη μακραίωνη παράδοση των μουσουλμάνων της Θράκης: Μια επιτόπια έρευναπου διεξήγαγαν οι μαθητές του Ιεροσπουδαστηρίου Κομοτηνής»

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με την παρουσίαση ενός λαογραφικού προγράμματος που εκπονήθηκε κατά το παρελθόν σχολικό έτος από μαθητές του Ιεροσπουδαστηρίου Κομοτηνής με την εποπτεία της καθηγήτριάς τους Ασπασίας Τσώνη. Η φιλόλογος-εθνολόγος παρουσίασε με συντομία την ενδιαφέρουσα συλλογική εργασία που συντόνισε με επιτυχία. Διευκρίνισε πως το όλο εγχείρημα είχε στόχο να φωτίσει την παράδοση, τα ήθη και τα έθιμα των μουσουλμάνων της Θράκης μέσα από τις αναμνήσεις ηλικιωμένων ανθρώπων της μειονότητας , οι οποίοι με τις μαρτυρίες τους «ζωντάνεψαν» το παρελθόν. Οι μαθητές του Ιεροσπουδαστηρίου Κομοτηνής ασχολήθηκαν με θέματα που άπτονται της Λαογραφίας, διερευνώντας τρεις τομείς του κοινωνικού βίου, τη γέννηση, το γάμο και το θάνατο. Όλοι επομένως οι σημαντικοί σταθμοί της ζωής, από την αρχή ως το τέλος, αναδύθηκαν μέσα από μια σειρά εθίμων και αντιλήψεων. Δέον να σημειωθεί ότι το εν λόγω πρόγραμμα συνδυάστηκε με την επίτευξη μίας σειράς μαθησιακών στόχων, προωθώντας έτσι τη βιωματική μάθηση και ανοίγοντας το δρόμο για το σύγχρονο σχολείο και τη νέα αντίληψη για την πρόσληψη της γνώσης που το χαρακτηρίζει.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.