«Οταν εχεις 1.500 κατοικους και 400.000 επισκεπτες το χρονο, ουτε προστατευεις τη φυση, ουτε σεβεσαι την παραδοση»

Η θερινή τουριστική περίοδος με τα εκατομμύρια των τουριστών στα ελληνικά νησιά, και όχι μόνο, παρήλθε αλλά η συζήτηση για τη «βαριά βιομηχανία» της Ελλάδας, τον τουρισμό διεξάγεται ανεξαρτήτως εποχής. Στο πλαίσιο του Γ΄ Συνεδρίου Πανεπιστημιακών Λαογράφων της Ελλάδας, συναντήσαμε τον κ. Βασίλη Δαλκαβούκη, Επίκουρο Καθηγητή του Τμήματος Ιστορίας – Εθνολογίας του Δ.Π.Θ., του οποίου η εισήγηση πραγματεύτηκε την τουριστική ανάπτυξη στην περιοχή του Ζαγορίου της Ηπείρου, και το κατά πόσο αυτή επηρεάζει τη φύση και την παράδοση.

Ο κ. Δαλκαβούκης μίλησε στον «Παρατηρητή της Θράκης», για τη στρεβλή έννοια της ανάπτυξης, στο βωμό της οποίας, συχνά η προστασία της φύσης ο σεβασμός της παράδοσης, θυσιάζονται. Επίσης, τόνισε την ανάγκη εξορθολογισμού της τουριστικής δραστηριότητας, και σύνδεσης του αγροτουρισμού με την πρωτογενή και δευτερογενή αγροτική παραγωγή. Τέλος επεσήμανε, τις τεράστιες δυνατότητες τουριστικής ανάπτυξης της, μέχρι σήμερα σχετικά αναξιοποίητης τουριστικά, περιοχής μας, αρκεί αυτή να γίνει προς τη σωστή κατεύθυνση.

«Ζητούμενο ο ορθολογικός αγροτουρισμός που θα συνδέεται με την παραγωγή και τη μεταποίηση αγροτικών προϊόντων»

«Η εισήγησή μου έχει να κάνει με το πώς συνδέεται η έννοια της παράδοσης και της φύσης με το «χτίσιμο» της τουριστικής ρητορικής, το κατά πόσον οι τουριστικοί προορισμοί κατασκευάζονται μέσα από την επιλεκτική χρήση της παράδοσης και της φύσης. Το παράδειγμα είναι το Ζαγόρι και εξετάζονται 4 διαφορετικά πεδία. Το πρώτο από αυτά είναι οι ξενώνες και η ρητορική με την οποία ενσωματώνουν φύση και παράδοση. Το δεύτερο είναι ο δημόσιος χώρος, το πώς αναπαράγει αυτό που θέλει να δει ο τουρίστας, το «τουριστικό βλέμμα», όπως λέμε, το οποίο σαφώς έχει προσδοκίες, πώς λοιπόν ο προορισμός προσαρμόζεται στις τουριστικές προσδοκίες. Τρίτο πεδίο είναι ο δημόσιος λόγος, ο οποίος εκφέρεται είτε από το δήμο, κυρίως μέσω του site, το οποίο δε θυμίζει site δήμου, θυμίζει site τουριστικού πράκτορα, καθώς έχει στοιχεία για όλες τις τουριστικές επιχειρήσεις, την παράδοση κ.λπ. Εν συνεχεία, εξετάζουμε τον λόγο του Φορέα Διαχείρισης του Πάρκου Βόρειας Πίνδου, ο οποίος είναι πιο συγκρατημένος σε σύγκριση με όλα αυτά αλλά, επίσης, χρησιμοποιεί πολύ επιλεκτικά την παράδοση και τη φύση. Επίσης, υπάρχει και ο τοπικός τύπος, ο οποίος είναι αναφανδόν υπέρ της τουριστικής δραστηριότητας ειδικά όταν αυτή μπαίνει ανταγωνιστικά προς την αντίστοιχη κτηνοτροφική στο Ζαγόρι. Η τελευταία είναι μια μακραίωνη διαδικασία, ενώ ο τουρισμός έχει 2-3 δεκαετίες, αλλά εκεί προφανώς «παίζουν» άλλα πράγματα.

«Ο τουρισμός δεν είναι βαριά βιομηχανία»

ΠτΘ: Τι ποιότητα έχουν όλα αυτά; Θα έπρεπε με κάποιο τρόπο να προσαρμόσουμε τη ρητορική ώστε να πετύχουμε καλύτερα αποτελέσματα;
Β.Δ.: Ο τουρισμός είναι μια δραστηριότητα ευπρόσδεκτη και προσοδοφόρα και ήπια σε γενικές γραμμές, δηλαδή δεν είναι βαριά βιομηχανία. Το πρόβλημα είναι στο συγκεκριμένο πεδίο, πρώτον ότι έχει αποκτήσει τα χαρακτηριστικά της μονοκαλλιέργειας, δεύτερον ότι ενώ αναπτύχθηκε στη βάση του αγροτουρισμού, στην πραγματικότητα συνιστά μια επιχειρηματική δραστηριότητα που δεν συνδέεται καθόλου ούτε με την πρωτογενή ούτε με τη δευτερογενή παραγωγή. Πρωτογενή και δευτερογενή παραγωγή στο Ζαγόρι εννοούμε τα αγροτικά προϊόντα και τη μεταποίησή τους. Να δώσω ένα παράδειγμα: πωλούνται υποτίθεται γλυκά και τραχανάς «Ζαγορίου», τα οποία δεν είναι από το Ζαγόρι. Η ετικέτα είναι από το Ζαγόρι, όχι το περιεχόμενο. Άρα αυτό που χρειάζεται εκεί είναι να γίνουν ορισμένες διορθωτικές κινήσεις. Δεν είπε κανείς να σταματήσει ο τουρισμός. Αυτό που λέμε είναι να γίνει ορθολογικός ο τουρισμός και βεβαίως να αφορά στη σύνδεση των τριών παραγωγικών τομέων για να μη μιλούμε για «τριτογενοποίηση» του αγροτικού χώρου. Δηλαδή, ο αγροτικός χώρος είναι αυθύπαρκτος, δεν υπάρχει ως virtual, ως εικονική κατασκευή για τουριστική κατανάλωση. Στο βαθμό που αυτό ενδιαφέρει την τουριστική κατανάλωση αυτή είναι ευπρόσδεκτη αλλά δεν μπορεί να στηριχτεί η ύπαρξη του αγροτικού χώρου μόνο ως τουριστικού προορισμού.

ΠτΘ: Θεωρείτε δηλαδή ότι πρέπει να γίνει πιο ουσιαστική η τουριστική ρητορική;
Β.Δ.: Να μπει στην τουριστική ρητορική μια πραγματική παραγωγή, η οποία θα έχει και ένα νόημα γιατί θα τροφοδοτεί τις τουριστικές επιχειρήσεις.

«Η μαζικότητα του τουρισμού χωρίς σχέδιο συχνά ακυρώνει την προστασία της φύσης και το σεβασμό της παράδοσης»

ΠτΘ: Κάτι το οποίο δεν γίνεται μέχρι σήμερα;
Β.Δ.: Υπάρχουν περιοχές στην Ελλάδα που γίνεται. Για παράδειγμα στην Πελοπόννησο υπάρχουν αγροτικοί συνεταιρισμοί που παράγουν πρωτογενώς και δευτερογενώς προϊόντα, τα οποία καταναλώνονται στις τουριστικές υπηρεσίες. Υπάρχουν τέτοια πράγματα και δεν είναι κακό να συμβαίνει. Δεν είναι κακός ο τουρισμός από μόνος του. Αυτό που συμβαίνει στο συγκεκριμένο πεδίο, που εισηγούμαι εγώ, είναι η αποκλειστικότητα του τουρισμού. Αυτό είναι το ένα πρόβλημα. Το άλλο είναι η μαζικότητα του τουρισμού. Υποτίθεται ότι είναι προστατευόμενη περιοχή, υποτίθεται ότι είναι περιοχή με διατηρητέους οικισμούς κ.λπ. και η μαζική δραστηριότητα του τουρισμού είναι τέτοια που την ακυρώνει, και την προστασία της φύσης αλλά και το παραδοσιακό κομμάτι. Δηλαδή όταν έχεις, ας πούμε, σε ένα χώρο 20 κοινοτήτων, συγκεντρωμένους 200 ξενώνες, αυτό ακυρώνει και το παραδοσιακό και το εναλλακτικό και την προσέγγιση της φύσης κ.λπ. Υπάρχει στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο ένα μεταπτυχιακό που ασχολείται με τους ορεινούς χώρους, πρόσφατα κυκλοφόρησε ένας τόμος, στον οποίο, μεταξύ άλλων, επεξεργάζονται και τη φέρουσα ικανότητα στο Ζαγόρι. Η φέρουσα ικανότητα λοιπόν, τουριστικής αξιοποίησης έχει υπερβεί το όριο. Και είναι «στο κόκκινο», είναι στην επικινδυνότητα. Σου λέει ότι ο μέγιστος αριθμός τουριστών δεν μπορεί να υπερβαίνει το διπλάσιο των κατοίκων. Όταν έχεις 1.500 κατοίκους και 400.000 επισκέπτες το χρόνο, ούτε προστατεύεις τη φύση ούτε σέβεσαι την παράδοση.

ΠτΘ: Αυτή η στρατηγική, η μαγική εικόνα που είπαμε, μπορεί να οδηγήσει και σε κινδύνους ακύρωσης όχι μόνο της ποιότητας του εναλλακτικού τουριστικού προϊόντος αλλά και των οικονομικών οφελών που προσμένουμε από αυτό;
Β.Δ.: Κατ’ αρχήν, να πούμε ότι, υπό αυτές τις συνθήκες, είναι ακυρωμένο στην πράξη το εναλλακτικό προϊόν. Είχαμε μια συζήτηση πριν από μερικούς μήνες με αφορμή ένα συνέδριο που έκανε ο Φορέας Διαχείρισης του Εθνικού Δρυμού στο Μονοδένδρι και απευθυνόταν σε τουριστικούς επιχειρηματίες. Οι τουριστικοί επιχειρηματίες λοιπόν ζητούσανε από το Φορέα να φτιάξει υποδομές για να μεγιστοποιήσουν την επισκεψιμότητα. Όσο μεγιστοποιείται η επισκεψιμότητα με αυτούς τους όρους τόσο καταργούνται οι προϋποθέσεις αυτού που λέμε εναλλακτικός τουρισμός. Δηλαδή, όπως προανέφερα, δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί εναλλακτικός τουρισμός σε μια κοινότητα 100 ανθρώπων όταν την επισκέπτονται 100.000 άνθρωποι το χρόνο, δεν γίνεται αυτό το πράγμα. Μα θα μου πεις «άμα θέλουν οι άνθρωποι να έρθουν δεν θα έρθουν;». Θα έρθουν. Αλλά θα έρθουν οι άνθρωποι με ένα ύφος και ένα ήθος απέναντι σε αυτό που βλέπουν.

ΠτΘ: Αυτοί που αναζητούν πραγματικά το εναλλακτικό…
Β.Δ.: Ακριβώς. Αυτοί που αναζητούν αυτόν τον τρόπο. Δηλαδή οι άνθρωποι που θέλουν spa, δεν θα έρθουν στη Χαράδρα. Οι άνθρωποι που θέλουνε ανέσεις τέτοιου είδους θα πάνε να κάνουνε τουρισμό κάπου αλλού. Αν θέλουν βέβαια να κάνουν τουρισμό εκεί μπορούνε αλλά θα το πράξουν με τις προϋποθέσεις που θέτει το ίδιο το περιβάλλον.

«Υπάρχουν φορείς που ελέγχονται από τουριστικούς επιχειρηματίες»

ΠτΘ: Αυτά έχουν γίνει αντιληπτά από τους φορείς ώστε να υπάρχει περιθώριο βελτίωσης;
Β.Δ.: Έτσι λένε οι ίδιοι, ότι έχουνε γίνει αντιληπτά αλλά στο βαθμό που οι φορείς είναι συνυπεύθυνοι για τη διαμόρφωση αυτής της κατάστασης δεν έχουνε γίνει αντιληπτά. Δηλαδή, όταν οι τουριστικοί επιχειρηματίες ελέγχουν τους φορείς… Έχω τύχει σε συζήτηση όπου ο πρόεδρος των ιδιοκτητών τουριστικών καταλυμάτων έλεγε «θέλουμε έναν δήμαρχο, ο οποίος θα στέκεται προσοχή σε αυτά που του λέμε». Ο ίδιος ο δήμαρχος είναι και τουριστικός επιχειρηματίας.

ΠτΘ: Ως εκ τούτου τίθεται μείζον ζήτημα πραγματικής ανάπτυξης…
Β.Δ.: Το πρόβλημα της ανάπτυξης είναι πολύ σοβαρό. Στο Ζαγόρι η «ανάπτυξη» είναι αυτή που οδήγησε σε αυτή την κατάσταση. Η προστασία της φύσης πριν από την κήρυξη του Εθνικού Δρυμού και του Πάρκου Βόρειας Πίνδου προστατευόταν από τους ίδιους τους ανθρώπους, οι οποίοι διαχειρίζονταν με αειφορικό τρόπο, όπως λέμε σήμερα, χωρίς να ξέρουν τι σημαίνει «αειφορικός τρόπος», τις πλουτοπαραγωγικές τους πηγές. Γιατί ήξεραν ότι πρέπει να έχουν καύσιμο και κλαδιά για τα ζώα τους και του χρόνου και για πολλά χρόνια, να έχουν και τα παιδιά τους, κ.λπ. Από όταν εφαρμόστηκε λοιπόν το θεσμικό πλαίσιο προστασίας, έχει διαταραχθεί εντελώς αυτή η διαδικασία.

«Μόνο “ντόπια” δεν είναι η πέτρα με την οποία θεωρούμε ότι έχουν χτιστεί παραδοσιακοί οικισμοί στο Ζαγόρι»

ΠτΘ: Λογικά θα έπρεπε να έχει συμβεί το αντίθετο…
Β.Δ.: Θα έπρεπε να έχει συμβεί το αντίθετο, γι’ αυτό μιλάμε για ρητορικές της προστασίας. Για παράδειγμα, στο Ζαγόρι όλα τα σπίτια αυτά που βλέπουμε σήμερα και θεωρούμε παραδοσιακούς οικισμούς έχουν χτιστεί με «ντόπια» πέτρα. Ε, που βρέθηκε αυτή η πέτρα; Κάπου βρέθηκε. Σήμερα απαγορεύεται η εξόρυξη ντόπιας πέτρας. Άρα φτιάχνουν «παραδοσιακούς» οικισμούς με πέτρα εισαγόμενη από την Αλβανία, από τον Βόλο, από την Εύβοια, από την Καβάλα… Απ’ όπου μπορείς να φανταστείς εισάγεται πέτρα, τα χωριά είναι «εμπριμέ» γιατί η πέτρα έχει πολύ συγκεκριμένο χρώμα οπότε η πέτρα της Καρύστου είναι κίτρινη, η πέτρα της Αλβανίας είναι κόκκινη, η πέτρα του Βόλου είναι πράσινη –τώρα δεν ξέρω αν πετυχαίνω τα χρώματα. Με αυτόν τον τρόπο λοιπόν δημιουργούμε, κατασκευάζουμε μία παραδοσιακοφανή εικόνα του οικισμού γιατί απαγορεύουμε να χρησιμοποιηθεί η ντόπια πέτρα.

«Η Θράκη έχει τεράστιες δυνατότητες τουριστικής ανάπτυξης, με ή χωρίς εισαγωγικά»

ΠτΘ: Ένα σχόλιο για τη Ροδόπη ή για τη Θράκη ευρύτερα, όπου αυτού του είδους ο τουρισμός είναι σε πιο πρώιμο στάδιο και πάει να αναπτυχθεί σιγά-σιγά…
Β.Δ.: Η Θράκη έχει ένα μειονέκτημα που είναι ταυτόχρονα και πλεονέκτημα. Το γεγονός ότι μέχρι το 1995 ο ορεινός της όγκος ενέπιπτε στη λεγόμενη «επιτηρούμενη ζώνη» προφύλαξε από τη λεγόμενη «ανάπτυξη» αυτού του τύπου. Σήμερα λοιπόν που έχουμε τη γνώση το τι μπορεί να σημαίνει αυτού του τύπου η ανάπτυξη καλό θα ήταν να τη λάβουμε υπόψη μας στη Θράκη. Η Θράκη έχει τεράστιες δυνατότητες ανάπτυξης, με ή χωρίς εισαγωγικά. Αρκεί, σε αυτή τη διαδικασία να ενεργοποιηθούν οι άνθρωποι που είναι εκεί, στο βουνό. Γιατί, όπως πάνε τα πράγματα, κόβονται οι παραγωγικές τους διέξοδοι οπότε μοιραία κάποια στιγμή θα στραφούν προς τον τουρισμό και καλά θα κάνουν. Το ζήτημα είναι αυτή η διαδικασία να θεμελιωθεί από την αρχή με έναν ορθολογικό τρόπο. Να μη γίνει μονοκαλλιέργεια ο τουρισμός, ακριβώς για να μπορούν να έχουνε και πολλαπλές διεξόδους και να μην τριτογενοποιηθεί, ας το πούμε έτσι, μία ύπαιθρoς που μέχρι πρόσφατα είχε μια πολύ οργανική σχέση με τον πρωτογενή και τον δευτερογενή τομέα.

Ρεπορτάζ: Θωμάς Σταμούλης, Γρηγόρης – Δημήτρης Κολώνης

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.