«Δεν μιλαμε για αιρεση, αλλα για δογμα

Το πρώτο παγκόσμιο συνέδριο για τον Μπεκτασισμό και τον Αλεβισμό διοργανώθηκε στις 28-29-30 Σεπτεμβρίου από τη Θεολογική Σχολή της Ισπάρτα της Τουρκίας. Στο συνέδριο, το οποίο είναι το πρώτο του είδους, συμμετείχαν επιστήμονες από διάφορα μέρη του κόσμου, κυρίως από μέρη όπου ζουν Μπεκτασίδες και Αλεβίτες. Συγκεκριμένα από την πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας συμμετείχε ο μπαμπά Ταχίρ Εμινί, από τον τεκέ του Τετόβου, από την Αλβανία συμμετείχε ο μπαμπά Μούντι, από τον τεκέ της Κορυτσάς ως εκπρόσωπος του ντεντέ μπαμπά («αρχιεπισκόπου» των Μπεκτασίδων) των Τιράνων Ρεσάντ Μπαρντί, ο Βόσνιος ερευνητής Εμίν Λέλιτς, και οι αμερικανοί ερευνητές του μπεκτασισμού Μουχάμεντ Αλ Αχαρί και Χουσείν Αμπιβά. Από την Ελλάδα σύνεδροι ήταν η κα. Μιράντα Τερζοπούλου, κοινωνική ανθρωπολόγος και ο κ. Γιώργος Μαυρομάτης, κοινωνιολόγος της εκπαίδευσης, ενώ οι υπόλοιποι ήταν Τούρκοι, κυρίως θεολόγοι καθηγητές πανεπιστημίου και ερευνητές.

Αναφερόμενος τους λόγους της συμμετοχής του στο συγκεκριμένο συνέδριο ο κ. Μαυρομμάτης τονίζει ότι κλήθηκε ως γνώστης του θέματος και της κατάστασης που υπάρχει στην Ελλάδα, καθώς εδώ και δέκα χρόνια περίπου το μελετά, σε συνεργασία με την κα. Μιράντα Τερζοπούλου. Στο συνέδριο ο κ. Μαυρομμάτης μίλησε με θέμα «Μπεκτασικές κοινότητες και μνημεία στην Ελλάδα του 20ου αιώνα», παρουσιάζοντας την κατάσταση των μπεκτασικών κοινοτήτων στη κεντρική και βόρεια Ελλάδα μέχρι το 1923 (ανταλλαγή πληθυσμών) όπως αυτή εμφανίζεται σε ελληνικά λογοτεχνικά κείμενα όσο και σε ιστοριογραφικά κείμενα τοπικών μελετητών, και παράλληλα παρουσίασε σειρά φωτογραφιών που αποτυπώνουν τα μνημεία στη σημερινή τους κατάσταση. Η κα. Μιράντα Τερζοπούλου παρουσίασε μια εισήγηση με θέμα «Ταυτότητα, πολιτική και ιερό: Η εξέλιξη ενός μπεκτασικού πανηγυριού στην Ελληνική Θράκη» προβάλλοντας παράλληλα σχετική βιντεοταινία.

Τα θέματα που συζητήθηκαν κατά τη διάρκεια του συνεδρίου ήταν πολλά – αναλυτικό πρόγραμμα στο site www.sdu.tr/sempozyum/ilahiyat2005 – εκ των οποίων τα περισσότερα ήταν ιστορικά, καθώς επρόκειτο για το πρώτο συνέδριο που διοργανώθηκε με το συγκεκριμένο θέμα και από πλευράς διοργανωτών υπήρχε μία σχετική αμηχανία αναφορικά με το κατά πόσο θα έπρεπε να επεκταθούν στην πολιτική διάσταση του ζητήματος.

Οι πιο ενδιαφέρουσες συζητήσεις έγιναν – όπως κατά κανόνα συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις – εκτός επισήμου προγράμματος. Εκεί πολλοί Αλεβίτες και Μπεκτασίδες σύνεδροι είχαν την δυνατότητα να παρουσιάσουν τα αιτήματά τους που επικεντρώνονται στο ζήτημα της ισότιμης αναγνώρισης τους, καθώς στην Τουρκία ο αριθμός τους προσεγγίζει τα 20 εκατομμύρια δηλαδή το περίπου του συνολικού πληθυσμού. Ζητούν λοιπόν την ελεύθερη ίδρυση και λειτουργία χώρων συγκέντρωσης (τζέμ εβί) τα οποία θέλουν να αναγνωρίζονται όχι απλά ως πολιτιστικά κέντρα όπως συμβαίνει μέχρι τώρα αλλά ως ευκτήριοι οίκοι, ενώ παράλληλα ζητούν μερίδιο από την χρηματοδότηση που κατευθύνεται σε θρησκευτικά ιδρύματα και τεμένη, προσδοκώντας ουσιαστικά να απολαμβάνουν με την μορφή επιδότησης ένα μέρος του φόρου που καταβάλλουν και μέχρι τώρα κατευθύνεται αποκλειστικά σε σουνίτες. Πέραν αυτών ζητούν ο Αλεβισμός και ο Μπεκτασισμός να διδάσκεται ως ισότιμο δόγμα στις θεολογικές σχολές των τουρκικών πανεπιστημίων και στα σχολεία.

Αλεβισμός

και Μπεχτασισμός

Σύμφωνα με τον κ. Μαυρομμάτη, «πολλές θρησκείες, πριν συστηματοποιηθούν μέσα στα πλαίσια των εθνικών κρατών παρείχαν στους οπαδούς τους, άλλοτε σε μικρότερο και άλλοτε σε μεγαλύτερο βαθμό, την δυνατότητα να «επικοινωνούν» και με οπαδούς άλλων θρησκειών, με αποτέλεσμα να προκύπτουν κάποιοι μικτοί/ «υβριδικοί» χώροι. Έτσι μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η θρησκεία των Σιχ στην Ινδία είναι ο χώρος όπου ο Ινδουισμός συναντά το Ισλάμ, ενώ η θρησκεία των Μπαχάι στην μέση ανατολή είναι ο χώρος όπου το Ισλάμ συναντιέται με τον Ιουδαϊσμό. Κατ’ αναλογία ο Μπεκτασισμός είναι ο χώρος όπου το Ισλάμ συναντιέται με τον (ορθόδοξο) Χριστιανισμό. Ας μη ξεχνάμε ότι στη Μικρά Ασία και κυρίως στα Βαλκάνια οι περισσότεροι εξισλαμισμοί της οθωμανικής περιόδου έγιναν μέσα από τα θρησκευτικά τάγματα, και κυρίως από τους Μπεκτασήδες των οποίων πολλές αντιλήψεις και πρακτικές ήταν πολύ κοντά στις χριστιανικές π.χ. 12 απόστολοι – 12 ιμάμηδες, χρήση κρασιού στις θρησκευτικές συνάξεις κλπ.»

Προσεγγίζοντας την κουλτούρα του Αλεβισμού και του Μπεχτασισμού ο κ. Μαυρομάτης τονίζει ότι αποτελούν ένα δόγμα. « Δεν μιλάμε για αίρεση – καθώς αυτό προϋποθέτει την ύπαρξη και αναγνώριση κάποιας ορθοδοξίας – αλλά για ένα δόγμα, έναν «δρόμο» (ταρίκ) όπως θα έλεγε και ένας μουσουλμάνος θεολόγος, από τους πολλούς που μπορεί να ακολουθήσει κάποιος για να προσεγγίσει το Θείο.

Το δόγμα αυτό το οποίο πλησιάζει το σιϊτικό Ισλάμ, κρατώντας αρκετές αποστάσεις από το σουνιτικό Ισλάμ που είναι κυρίαρχο στην Τουρκία, και παρουσιάζει δύο βασικές εκφάνσεις, με αρκετές διαφορές αλλά κοινά τα βασικά στοιχεία: τον Αλεβισμό που αποτελεί την αγροτική- λαϊκή έκφραση αυτής της κουλτούρας, και τον Μπεκτασισμό που αποτελεί την αστική- λόγια.

Έτσι οι Μπεχτασήδες μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ήταν κάτι ανάλογο με ένα θρησκευτικό- μοναστικό τάγμα (περιλαμβάνοντας στους κόλπους του και έγγαμα και άγαμα μέλη), με δομή, ιεραρχία και χώρους λατρείας, το οποίο δέχτηκε ισχυρό πλήγμα, κατ’ αρχήν το 1826 από τις μεταρρυθμίσεις του Σουλτάνου Μαχμούτ τον Β΄, επίκεντρο των οποίων υπήρξε η κατάργηση του τάγματος των γενιτσάρων και η δίωξη των Μπεκτασήδων, οι οποίοι είχαν σχέση με τους γενιτσάρους και έλεγχαν σε ένα μεγάλο βαθμό την διοίκηση. Το 1839 υπήρξε παλινόρθωση αλλά είχε πια χαθεί ένα μεγάλο μέρος της πολιτισμικής αυτής κληρονομιάς, ενώ το 1926 ο Κεμάλ Ατατούρκ διέλυσε όλα τα θρησκευτικά τάγματα και τους τεκέδες, δηλαδή τα «μοναστήρια», και έτσι οι Μπεκτασήδες εξαφανίστηκαν από την δημόσια ζωή. Με τα χρόνια αρκετοί αστοί Μπεκτασήδες αφομοιώθηκαν και άλλοι επέλεξαν να παραμείνουν στη σκιά, ενώ η σημαντική εσωτερική μετανάστευση είχε ως αποτέλεσμα πολλοί από τους τεκέδες που δεν καταστράφηκαν να περιέλθουν στα χέρια Αλεβιτών. Όμως ακόμη και σήμερα οι Μπεχτασήδες συνεχίζουν να υπάρχουν, να αποτελούν τη λόγια πλευρά του δόγματος, και σε πολλές περιπτώσεις να αποτελούν σημαντικό αν όχι τον κύριο εκφραστή του χώρου».

Σήμερα τα πράγματα κατά τον κ. Μαυρομάτη φαίνεται να ωριμάζουν. «Στην Τουρκία έχει ανοίξει μια μεγάλη συζήτηση γύρω από το θέμα. Το γεγονός ότι δύο κρατικοί αξιωματούχοι ( ο υπουργός επικρατείας κος. Μεχμέτ Αιντίν και ο βοηθός προέδρου της Υπηρεσίας Θρησκευτικών Υποθέσεων κος. Σεβκι Αιντίν) ήταν παρόντες σε ένα τέτοιο συνέδριο σηματοδοτεί κάτι. Σίγουρα υπάρχει κάποια εξέλιξη προς την κατεύθυνση της αναγνώρισης. Βέβαια δεν γνωρίζουμε την ταχύτητα και τον τρόπο που θα εξελιχθεί το ζήτημα και πρέπει να έχουμε πάντα κατά νου ότι το θέμα δεν κινείται μόνο στο χώρο του συμβολικού. Πρόκειται για ένα αίτημα, ουσιαστικά για μια εκχώρηση κομματιού εξουσίας και χρήματος. Γεγονός πάντως είναι ότι υπάρχει ένα ώριμο πολιτικό αίτημα από τη μεριά των διεκδικητικών, ενώ παράλληλα διαφαίνεται μια περισσότερο ή λιγότερο σοβαρή διάθεση από την μεριά της διοίκησης να το λάβει υπ’ όψιν της. Ο χρόνος θα δείξει πως θα εξελιχθεί».

Α.Π.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.