«Η ετεροδικια των κρατων στο συγχρονο Διεθνες Δικαιο»

Ο Τομέας Διεθνών Σχέσεων της Νομικής του ΔΠΘ διοργάνωσε το βράδυ της Τρίτης εκδήλωση με θέμα «Η ετεροδικία των κρατών στο σύγχρονο Διεθνές Δίκαιο». Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στο κεντρικό αμφιθέατρο της Νομικής.

Συμμετείχαν ο ακαδημαϊκός και αντιπρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής του Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου Εμμανουήλ Ρούκουνας, ο Σύμβουλος Επικρατείας Αθανάσιος Ράντος, ο Καθηγητής της Νομικής και διευθυντής του Τομέα Διεθνών Σπουδών, Ιωάννης Βούλγαρης, ο Αναπληρωτής Καθηγητής της Νομικής και αναπληρωτής διευθυντής του Τομέα Διεθνών Σπουδών Γρηγόρης – Ευάγγελος Καλαβρός, ο Επίκουρος Καθηγητής της Νομικής του ΔΠΘ, Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος και η Λέκτορας του Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου της Νομικής Σχολής Αθηνών Μ. Γαβουνέλη, ο πρύτανης του ΔΠΘ, Καθηγητής Ιωάννης Σχινάς. Είχε προγραμματιστεί να μετάσχει ο επίτιμος πρόεδρος του Αρείου Πάγου Στέφανος Ματθίας, αλλά λόγω εκτάκτου περιστατικού δεν μπόρεσε να έρθει.

Οι αγωγές του Λιδωρικίου κατά του γερμανικού κράτους για καταστροφή των περιουσιών τους κατά τη γερμανική κατοχή ήταν το βασικό θέμα που προσέγγισαν οι ομιλητές, όπως και κάποια παραδείγματα της ιστορίας του Δικαίου αναφορικά με την απόλυτη ή όχι ετεροδικία και το πότε απολάβουν του ευεργετήματος πολιτικοί αρχηγοί και υπουργοί Εξωτερικών.

Γ. Καλαβρός: πράξεις jure imperi και jure gestionis

Ο Αναπληρωτής Καθηγητής της Νομικής Γρηγόρης – Ευάγγελος Καλαβρός μίλησε στον ΠτΘ για την αφορμή της εκδήλωσης, σημειώνοντας με έμφαση την παρουσία του κ. Ράντου, ο οποίος ήταν ο εισηγητής της υπόθεσης του Διστόμου. «Πήραμε αφορμή για τη διοργάνωση της εκδήλωσης από μία υπόθεση που απασχόλησε πριν δύο χρόνια τα ελληνικά δικαστήρια εξ’ αφορμής της αγωγής που έκαναν τα θύματα του Διστόμου κατά της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Επί της αγωγής αυτής εκδόθηκε μία απόφαση από τον Άρειο Πάγο, με την οποία κατά πλειοψηφία έγινε δεκτό ότι τα εσωτερικά δικαστήρια των κρατών και ειδικότερα τα ελληνικά έχουν δικαιοδοσία να δικάζουν. Δηλαδή δεν απολάβει ετεροδικίας η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας για πράξεις που έγιναν jure imperi, δηλαδή εν τη ασκήσει κυριαρχίας όπως είναι η διεξαγωγή πολέμου, όταν από τη συμπεριφορά των κρατών υπάρχει παραβίαση του δικαίου του πολέμου, δηλαδή των Συνθηκών της Γενεύης του 1936 και υπάρχει και προσβολή των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Αυτή η απόφαση έρχεται σε αντίθεση με την κρατούσα γνώμη στην επιστήμη του Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου, σύμφωνα με την οποία τα κράτη απολάβουν ετεροδικίας για τις πράξεις που ασκούνται jure imperi, ανεξαρτήτως των ζημιών σε πρόσωπα και πράγματα που είναι αποτέλεσμα αυτής της συμπεριφοράς. Εν συνεχεία της απόφασης αυτής του Αρείου Πάγου επελήφθη το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο το οποίο απέρριψε τις αγωγές στη βάση ότι τα κράτη, σύμφωνα με εθιμικό κανόνα του Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου, απολάβουν ετεροδικίας για όλες τις πράξεις που διεπράχθησαν jure imperi ανεξαρτήτως των ζημιών».

Ο κ. Καλαβρός υποστήριξε ότι υποθέσεις ετεροδικίας μεταξύ κρατών δε χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη βραδύτητα από ό,τι κάποιες άλλες. Σχετικά με τη μεταχείριση της ετεροδικίας από το Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο ανέφερε: «Διακρίνονται στις πράξεις που γίνονται από τα κράτη jure imperi και σε πράξεις που γίνονται jure gestionis, δηλαδή που αφορά πράξεις τρέχουσας διαχείρισης. Για μεν τις πρώτες εξακολουθεί να υπάρχει ετεροδικία για δε τις δεύτερες η ετεροδικία κάμπτεται. Στο χώρο των ευρωπαϊκών κοινοτήτων ισχύει ότι υποστηρίζεται για τους διεθνείς οργανισμούς, οι οποίοι δεν έχουν ετεροδικία, εκτός αν πολυμερής σύμβαση – και κυρίως αν αυτή στην οποία στηρίζουν την ύπαρξή τους- αναγνωρίζει ετεροδικία. Στην περίπτωση των ευρωπαϊκών κοινοτήτων οι κοινότητες ως τέτοιες δεν απολάβουν ετεροδικίας ούτε ενώπιον των εσωτερικών δικαστηρίων των κρατών – μελών ούτε ενώπιον των δικαστηρίων των τρίτων κρατών. Βεβαίως, το πρωτόκολλο για τα προνόμια και τις ασυλίες, στις 8. 4. 1965 προβλέπει προνόμια και ασυλίες υπέρ μεμονωμένων κοινοτικών λειτουργών – μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είτε αντιπροσώπων των κρατών που μετέχουν σε κοινοτικές διαδικασίες».

Την εκδήλωση χαιρέτησε ο πρύτανης κ. Σχινάς υποστηρίζοντας μεταξύ άλλων ότι «η επιστήμη και η δικαιοσύνη της πατρίδας μας βρίσκονται σε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο στον ευρωπαϊκό συνολικό πολιτισμό».

Ε. Ρούκουνας: τα όρια της ετεροδικίας

Με σαφήνεια και χιούμορ προσέγγισε το θέμα της ετεροδικίας μεταξύ των κρατών ο κ. Ρούκουνας επί της οποίας σχολίασε ότι «βοηθά στη διατήρηση των ειρηνικών σχέσεων μεταξύ των κρατών και αποτρέπει τον εσωτερικό δικαστή από το να εμπλέκεται σε ζητήματα της εξωτερικής πολιτικής του κράτους». Παρέθεσε και την αντίρρηση: «Σε ένα κράτος δικαίου, etat de Droit, όπου το κράτος για πολλές από τις πράξεις του υπάγεται στη δικαιοδοσία των δικαστηρίων του, καταδικάζεται και αποζημιώνει για τις παράνομες πράξεις του, είναι άδικο να εξαιρούνται τα ξένα κράτη από μια τέτοια δικαιοδοσία».

Σημείωσε την άποψη που λεει ότι η ετεροδικία του ξένου κράτους συνδέεται άμεσα με την κρατική κυριαρχία. «Αν ήταν βάσιμη θα διευκόλυνε την εξήγηση που θα δώσουμε για τη σημαντική εξέλιξη του θεσμού της ετεροδικίας στον 20ο αιώνα. Ήδη από το 19ο αιώνα, τα εσωτερικά δικαστήρια προβληματιζόταν ως προς τα όρια της ετεροδικίας του ξένου κράτους. Κάποιοι υποστήριζαν τότε και κάποιοι μέχρι και σήμερα ότι το πλοίο εφόσον φέρει τη σημαία ενός κράτους είναι έδαφος αυτού του κράτους. Από το 1812 τα αγγλοσαξονικά δικαστήρια έκαναν μία διάκριση μεταξύ του πολεμικού, το οποίο πράγματι απολάβει του προνομίου της ετεροδικίας και του εμπορικού που δεν απολάβει του προνομίου της ετεροδικίας.

Η μεγάλη αμφισβήτηση του θεσμού της ετεροδικίας προήλθε από τους μπολσεβίκους. Η επανάσταση του 1917 υπήγαγε στο κράτος όλα τα μέσα παραγωγής και τότε ενεφανίσθη η Σοβιετική Ένωση και είπε εφόσον όλα τα μέσα παραγωγής ανήκουν στο κράτος οποιαδήποτε δραστηριότητα που αναφέρεται στις εξωτερικές εμπορικές σχέσεις του κράτους απολάβει του προνομίου της ετεροδικίας. Και τα υπόλοιπα σοσιαλιστικά κράτη, κατ’ αυτόν τον τρόπο, επέμεναν στο ότι η ετεροδικία είναι απόλυτη και αφορά οποιαδήποτε δραστηριότητα στην οποία εμπλέκεται το κράτος στις εξωτερικές του σχέσεις.

Η ιδέα αυτής της απολύτου κυριαρχίας δεν πέρασε και μία ομάδα ευρωπαϊκών ηπειρώτικων κρατών, το Βέλγιο, η Γαλλία, η Ιταλία και η Ελλάδα προέβησαν δια των δικαστηρίων τους σε μία διάκριση μεταξύ πράξεων κυριαρχίας και πράξεων διαχειρίσεως» όπως προανέφερε ο κ. Καλαβρός.

Τίθεται το ερώτημα αν πρέπει να λαμβάνεται υπόψιν η φύση ή ο σκοπός της πράξεως. «Τα ελληνικά δικαστήρια κυμαίνονται μεταξύ της φύσεως και του σκοπού της πράξεως και είναι σοφή αυτή η αντιμετώπιση και μάλιστα η Επιτροπή του Διεθνούς Δικαίου έκανε μία σολωμόντειο λύση σε ένα σχέδιο που έχει επεξεργαστεί. Υποστήριξε ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψιν η φύση της πράξεως χωρίς όμως να παραλείπεται και η εξέταση του σκοπού».

Ο κ. Ρούκουνας αντιπαρέβαλε τα αγγλοσαξονικά κράτη, τα οποία στο βάθος της ιστορίας της ετεροδικίας κρατήθηκαν στην απόλυτη ετεροδικία. «Στη δεκαετία του ’70, στα αγγλοσαξονικά κράτη, πιεζόμενα από τη νομολογία, τα ίδια τα δικαστήρια αναγκάστηκαν να αντιδράσουν». Οι ΗΠΑ το 1976 και η Βρετανία το 1978 υιοθέτησαν το σύστημα της σχετικής ετεροδικίας. «Οι αποικίες των αγγλοσαξονικών κρατών εξακολούθησαν μέχρι πρόσφατα να κρατούν την απόλυτη ετεροδικία. Τώρα ακολούθησε και η Κίνα, όπου τα δικαστήρια δέχονται τη σχετική ετεροδικία.

Αφού εκδοθεί μία απόφαση επί πράξεων jure gestionis παρεμβαίνει ο θεσμός της ετεροδικίας της εκτελέσεως. Την ετεροδικία της εκτελέσεως την ορίζει η εκτελεστική εξουσία, στην Ελλάδα ο υπουργός Δικαιοσύνης. Είναι άλλο πράγμα το να εκδοθεί μία απόφαση κατά ξένου κράτους και άλλο να εκτελεστεί».

Πέρασε στην ετεροδικία των φυσικών προσώπων, που αναφέρεται συχνά στον πληθυντικό «ετεροδικίες». Τα μέλη της διπλωματικής αποστολής με τις οικογένειές τους απολάβουν της ετεροδικίας.

Οι Βέλγοι, το Κονγκό και ο Πινοσέντ

«Επίσης, απολάβουν της ετεροδικίας οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων, οι υπουργοί Εξωτερικών, κατά τη διάρκεια της θητείας τους.

Άνθρωποι που είναι αφοσιωμένοι στα ανθρώπινα δικαιώματα εξεμάνησαν κατά του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, το οποίο είπε κάτι το Φεβρουάριο του 2002 που είναι το ισχύον Διεθνές Δίκαιο. Οι Βέλγοι το πήραν πολύ κατάκαρδα, εναντιούμενοι σε οποιονδήποτε παραβιάζει θεμελιώδεις κανόνες στα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως ο Γερόντα, ο υπουργός Εξωτερικών του Κονγκό. Είχε εκφωνήσει ένα λόγο στον οποίο καλούσε τους συμπατριώτες της φυλής του να σφάξουν την άλλη φυλή που είναι απέναντι. Δηλαδή γενοκτονία. Οι Βέλγοι έχουν ακόμη έναν αταβισμό ως προς το Κονγκό, νομίζουν ότι είναι ιδιοκτησία του βασιλιά Λεοπόλδου. Ενήγαγαν στα βελγικά δικαστήρια τον Γερόντα, ο οποίος δεν είχε δει ποτέ τις Βρυξέλλες, με βάσει την παγκόσμια δικαιοδοσία. Το Διεθνές Δικαστήριο θύμισε ότι ο υπουργός Εξωτερικών κατά τη διάρκεια της θητείας του, οπουδήποτε βρίσκεται στον κόσμο, για όλες τις νόμιμες και παράνομες πράξεις του, απολάβει του προνομίου της ετεροδικίας. Αφού λήξει η θητεία του αρχηγού κράτους ή του υπουργού μπορεί να υπάρξει αγωγή για ατομική του ευθύνη κι αυτό είπε η House of Lords στην υπόθεση Πινοσέντ, ο οποίος όταν πήγε στο Λονδίνο δεν ήταν αρχηγός κράτους και η έκδοσή του βασίστηκε στη συλλογιστική ότι τώρα που δεν είναι αρχηγός κράτους δεν απολάβει του προνομίου της ετεροδικίας, άρα μπορούν να τον εκδώσουν».

Ο κ. Ρούκουνας παρέθεσε ένα παράδειγμα από τη Γαλλία, όπου συγγενείς του γαλλικού αεροπλάνου Juta, που κατερρίφθη πάνω από τη Λιβύη, ζήτησαν και ενήγαγαν τον πρόεδρο της Λιβύης, Μοαμέρ Καντάφι, αλλά το γαλλικό δικαστήριο έδιωξε την αγωγή. Συνέχισε με την υπόθεση της Panamerican, στην οποία κατηγορήθηκε πάλι η Λιβύη και όλα έληξαν. Μετά από παζάρι δόθηκαν κάποια χρήματα ως αποζημίωση και στους αμερικανούς.

Α. Ράντος: υπόθεση Διστόμου

Ο κ. Ράντος σχολίασε αρχικά τη δυσκολία που αντιμετωπίζει ο δικαστής κάθε που έρχεται αντιμέτωπος με μια υπόθεση, ειδικά όταν αυτή αφορά το δημόσιο βίο. Μιλώντας για την υπόθεση του Διστόμου έθιξε το συναισθηματικό μέρος της, «είναι δύσκολο να δικάσεις ένα κομμάτι της ελληνικής ιστορίας και να είσαι ο έλληνας που καλείσαι να αντιμετωπίσεις μία διαφορά ανάμεσα σε έλληνες πολίτες και το αλλοδαπό δημόσιο που είχε αδικήσει έλληνες. Η καταγωγή μου είναι από το Λιδωρίκι και η υπόθεση αφορούσε την καταστροφή του Λιδωρικίου».

Εισαγάγοντας στα γεγονότα ανέφερε ότι κατά τη διάρκεια της Κατοχής μία ομάδα αντίστασης είχε σκοπό να εμποδίσει την ανάπτυξη των στρατιωτικών γερμανικών δραστηριοτήτων στην Ελλάδα. Οι Γερμανοί προχώρησαν σε αντίποινα τρομοκρατικής εντάσεως με ομαδική δολοφονία ελλήνων πολιτών αμέτοχων στις συγκρούσεις. «Στο Λιδωρίκι οι Γερμανοί κατέστρεψαν την περιουσία όλων των πολιτών σε αντίποινα».

Η διαίρεση της Γερμανίας και η επανένωσή της το 1990 συνδέονται άμεσα με την υπόθεση. «Με την ενοποίησή της ξανάνοιξε η οδός διεκδικήσεως αυτών των αποζημιώσεων. Στο μεσοδιάστημα η Γερμανία είχε δώσει κάποια ποσά ως πολεμικές αποζημιώσεις. Κατέβαλε και στην Ελλάδα κάποια ποσά έναντι αποζημιώσεων στις αρχές του ’60. Μετά το 1990, έλληνες πολίτες άρχισαν να υποβάλλουν αγωγές στα ελληνικά δικαστήρια για να αποζημιωθούν από το ελληνικό δημόσιο. Η πρώτη από τις αγωγές αφορούσε την υπόθεση του Διστόμου». Ο κ. Ράντος σημείωσε ότι η αγωγή αποζημιώσεως κατά του κράτους ανήκει στη δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων όταν εναγόμενο είναι το ελληνικό κράτος. Όταν εναγόμενο είναι αλλοδαπό κράτος, δεν υπάρχει δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων, υπαγόμεθα στη συνήθη διαδικασία των πολιτικών δικαστηρίων. «Τα δικαστήρια διχάστηκαν. Άλλα είπαν ότι η Γερμανία απολάβει του προνομίου της δικαιοδοτικής ασυλίας ή ετεροδικίας. Άλλα είπαν ότι δεν απολάβει. Το θέμα πήγε στην Ολομέλεια του Αρείου Πάγου, που είπε ότι η Γερμανία δεν απολάβει του προνομίου της ετεροδικίας. Η Γερμανία ερημοδίκησε στις σχετικές δίκες».

Ο κ. Ράντος εξήγησε ότι πρόκειται για πράξεις που έγιναν από όργανα του κράτους, jure imperi. «Γερμανοί στρατιώτες άσκησαν πράξεις κυριαρχίας στο έδαφος της Ελλάδας. Η Γερμανία μπορεί να δικαστεί ή όχι;»

Ο κ. Ράντος ορίστηκε ως εισηγητής της υπόθεσης και είχε να αντιμετωπίσει τα νομικά ερωτήματα: «Σε τέτοια περίπτωση υπάρχει διεθνής ευθύνη του κράτους; Η Γερμανία ευθύνεται σε αποζημίωση για τις ενέργειες των στρατιωτικών τμημάτων της;

Αν υπάρχει διεθνής ευθύνη ατομικά ο ζημιωθείς σε ποιο δικαστήριο θα προσφύγει;»

Μαρία Αμπατζή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.