Αποχαιρετισμος στον καθηγητη Νεοκλη Σαρρη

Το Σάββατο, 19 Νοεμβρίου 2011, σταμάτησε να χτυπάει η καρδιά του Νεοκλή Σαρρή, μετά από πολύχρονη μάχη με την επάρατο νόσο. Η απώλειά του μεγάλη. Ο πόνος βαθύς. Χάσαμε «μια επιβλητική μορφή», έναν δικό μας άνθρωπο, αφού οι σχέσεις και οι δεσμοί με τη Θράκη ήταν πολύτροποι και ουσιαστικοί. Ο συνάδελφός του Παναγιώτης Ήφαιστος στον αποχαιρετισμό του αναφέρεται στο μέγεθος της προσωπικότητάς του και της προσφοράς του. Έδωσε πάρα πολλά. Μπορούσε ακόμη περισσότερα. Ήταν από μόνος μια ολόκληρη σχολή, μια απίστευτη δεξαμενή σκέψης. Όσοι τον γνώρισαν πραγματικά προστίθενταν στο δίκτυο Σαρρή που γοητεύονταν από την οξυδέρκεια, την ευρυμάθεια και την καταπληκτική αναλυτική δυνατότητά του, αφού μπορούσε να κατανοήσει τους μηχανισμούς χάραξης και υλοποίησης πολιτικών σε Τουρκία, Ελλάδα, Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Όσοι από τους Έλληνες πολιτικούς ηγέτες προσέφυγαν στις γνώσεις του, είναι βέβαιο ότι βοηθήθηκαν. Στη «Λέσχη των Αθηνών» κορυφαίοι παράγοντες της οικονομικής ζωής της χώρας διοργάνωναν γεύματα εργασίας προκειμένου να ακούσουν μια διεισδυτική πολιτική ανάλυση σε πραγματικό πολιτικό χρόνο.

Ο Νεοκλής Σαρρής υπήρξε γενναιόδωρος με τους φίλους, τους συνεργάτες, τους ανθρώπους. Ανταποκρινόταν πάντοτε στις προσκλήσεις. Δεν υπήρχε ίχνος έπαρσης και υπεροψίας. Ήταν μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα με αυξημένο ακαδημαϊκό κύρος εντός και εκτός των εθνικών συνόρων.

Αν και μπορούσε να έχει πολλές άλλες επιλογές, ποτέ δεν συμβιβάστηκε με την ιδέα ότι ταυτιζόμενος με τους μηχανισμούς εξουσίας θα είχε προνόμια σε βάρος του επιστημονικού ήθους και ρόλου του. Η πολιτική του διαδρομή θα στεγαστεί στην Ένωση Δημοκρατικών Κεντρώων (ΕΔΗΚ) υπό την προεδρία του Γιάννη Ζίγδη, τον οποίο μάλιστα και θα διαδεχθεί. Προδιαγραφές είχε για πολύ υψηλότερα κλιμάκια. Αν, παραδείγματος χάριν, δεν είχε φύγει από την Κωνσταντινούπολη, θα μπορούσε να έχει μια εξέλιξη σε κορυφαίο επίπεδο στην τουρκική πολιτική ζωή, αφού σε νεαρότερη ηλικία ήταν ένα από τα προβεβλημένα στελέχη της νεολαίας του Ισμέτ Ινονού.

Στην Ελλάδα του έγιναν πολύ συγκεκριμένες προτάσεις, τις οποίες απέρριψε. Ήθελε να έχει τη δική του ζωτική αυτονομία και τη δυνατότητα να συνομιλεί με πολύ περισσότερες δυνάμεις, οι οποίες παρά τις αντιθέσεις και τις συγκρούσεις τους καλούνταν να εκπροσωπήσουν άλλοτε με επιτυχία κι άλλοτε με τραγικές υπαναχωρήσεις τα συμφέροντα της Ελλάδας και του Ελληνισμού.

Η γνωριμία μου και η φιλία μαζί του ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Ορόσημό της η έκδοση μιας ξεχωριστής μελέτης του με θέμα «Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ», καθώς ερχόταν μετά από μερικά χρόνια «επιστημονικής σιγής» και θέλησε ο καταξιωμένος καθηγητής της Κοινωνιολογίας της Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο να την εμπιστευθεί σε ένα νεοσύστατο εκδοτικό οίκο (εκδόσεις ιστορικής και πολιτιστικής αυτογνωσίας «ΡΗΣΟΣ») και πολύ περισσότερο σε έναν συμπατριώτη του από τη Θράκη, με την οποία αισθανόταν ιδιαίτερα συνδεδεμένος λόγω της οικογενειακής καταγωγής από το ένα σκέλος από την Αδριανούπολη ενώ από ένα άλλο ήταν από τις Φαναριώτικες οικογένειες με εντοπισμένο και εξακριβωμένο το γενεαλογικό οικογενειακό δέντρο μέχρι τον 17ο αιώνα. Κι όταν ερχόταν στη Θράκη ήθελε να ανεβαίνει μέχρι το Τρίγωνο, όπου του έμειναν στην καρδιά και στην ψυχή του για τον τρόπο τής φιλοξενίας οι γυναίκες της περιοχής.

Κάθε επικοινωνία, συζήτηση και συνομιλία ήταν μια μοναδική γνωστική απόλαυση. Διακρινόταν από μια εντυπωσιακή βιωματική γνώση και ακαδημαϊκή συγκρότηση που τη συναντάς σε αρχετυπικά πρότυπα που μας παραπέμπουν σε μορφές της Αναγέννησης και της κλασικής αρχαιότητας. Η μνήμη του θα παραμείνει ζωντανή ως μια πολύτιμη και λαμπερή ψηφίδα του ανθρώπινου μωσαϊκού του Ελληνισμού, τον οποίο υπηρέτησε με όλες τις δυνάμεις του αφήνοντας πίσω του πολύτιμη κληρονομιά και παρακαταθήκη το έργο και τη προσφορά του.

Παναγιώτης Ήφαιστος, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Στρατηγικών Σπουδών Πανεπιστημίου Πειραιώς «Ένα σπανίζον είδος προικισμένου φορέα της μακραίωνης ελληνικότητας»

«Θα λείψει και σε όσους από εμάς έτυχε να τον γνωρίσουμε από κοντά και νοιώσαμε την ανθρωπολογική του βαθύτητα, τη δύναμη του πνεύματός του και τον τίμιο και ακέραιο χαρακτήρα του.

Θα λείψει όμως και από όσους τον γνώρισαν σαν πανεπιστημιακό δάσκαλο, σαν πνευματική μορφή και σαν μοναδικά εμβριθή γνώστη της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής σε δύσκολα πεδία όπου η γνώση σπανίζει και οι γνώμες κυριαρχούν.

Όλοι όσοι τον γνωρίσαμε θα θυμόμαστε αυτό που συνολικά ήταν: μια μεγάλη ανθρώπινη μορφή και ένα σπανίζον είδος προικισμένου φορέα της μακραίωνης ελληνικότητας.

Ο Νεοκλής Σαρρής εδώ και πολλές δεκαετίες πρόσφερε στους νεοέλληνες κάτι ανεκτίμητο: Μια βαθιά, μοναδικά εξειδικευμένη και απίστευτα ακριβή γνώση της διαδρομής, της συγκρότησης, του χαρακτήρα, της φυσιογνωμίας και του τρόπου σκέψης των Τούρκων. Λαό που όχι μόνο δεν μισούσε αλλά και που ένοιωθε πως, αν και βαθύτατα Έλληνας, ο ίδιος υπήρξε γέννημα θρέμμα της ταραχώδους, αντιφατικής και τραγικής πορείας του νεοτουρκικού κράτους. Μαζί τους μεγάλωσε, βίωσε την τουρκική κοινωνία και τις αντιθέσεις της και μελέτησε επιστημονικά τη συγκρότησή της και την εξέλιξή της. Τελικά, όπως οι περισσότεροι Έλληνες της Ανατολής ξεριζώθηκε και βρέθηκε στο νεοελληνικό κράτος. Είχε την πνευματική και ηθική δύναμη, εν τούτοις, να μην βλέπει εχθρικά τον τουρκικό λαό.

Ο Νεοκλής Σαρρής, συνθέτοντας με μοναδικό και απαράμιλλο τρόπο βιωματική γνώση και ακαδημαϊκή γνώση, πολλές φορές μου εξιστορούσε τη διαδρομή των προπάππων του, της οικογένειάς του, των φίλων του στη Μικρά Ασία και τον ξεριζωμό τους. Ο Νεοκλής μιλούσε πάντοτε ισορροπημένα, δίκαια, σωστά και με ακρίβεια που τσάκιζε κόκαλα. Έλαχε να βρεθώ μαζί του με τούρκους φίλους του και συναδέλφους του.

Με άφησε άναυδο ο σεβασμός των Τούρκων για τον Σαρρή. Τον θεωρούσαν τον καλύτερο τουρκολόγο. Αυτό όμως ήταν και το πρόβλημα στην προσωπική και ακαδημαϊκή παρουσία του στο νεοελληνικό κράτος.

Ο Νεοκλής παρέμεινε πάντα ο ίδιος. Ένας εγγενώς ήπιος άνθρωπος, γεμάτος καλοσύνη για όλους, ταυτόχρονα δυνατός, αδέκαστος και ακλόνητος, κύρια έγνοια του οποίου ήταν να διατυπώνει απερίφραστα εδραία και αληθή επιχειρήματα και να μην αδικεί κανέναν. Μεγάλες ανθρώπινες μορφές όπως ο Νεοκλής Σαρρής, όταν αποχωρούν από τον γήινο κόσμο, συνεχίζουν να είναι μαζί μας με το πνεύμα τους, την πανίσχυρη προσωπικότητά τους και τις βαθυστόχαστες αναλύσεις τους.

Η επιβλητική παρουσία του Νεοκλή Σαρρή ήταν πάντα ζωντανή και δυνατή και έτσι θα συνεχίσει να είναι.»*

Ένα εκδοτικό ορόσημο η μελέτη του  «Η οικογένεια στην Τουρκία»

Η ενδημική παθογένεια των ελληνοτουρκικών σχέσεων δεν είναι υπόθεση, είναι μια θέση που προϋποθέτει ενδελεχέστερη επίγνωση της συμπτωματολογίας της όπως εκδηλώνεται διαμέσου της επαχθούς κληρονομιάς που επάγει ο ιστορικός χρόνος στους δυο λαούς.

Γύρω από την παρουσία του «Τούρκου» ή της τουρκικής κοινωνίας για τον «Έλληνα» ή την ελληνική κοινωνία υπάρχουν στερεότυπα αρνητικά ή θετικά. Ο «Τούρκος» έχει αυτά ή εκείνα τα χαρακτηριστικά όπως και η κοινωνία του. Οι γνώσεις όμως που συγκροτούν την πληροφόρηση είναι επισφαλείς, όχι γιατί προέρχονται μόνο από τα γνωστά στερεότυπα, και οι πηγές τους και ανεξέλεγκτες είναι και εκφράζουν την ίδια την αντιμαχία –κατά συνέπεια είναι δυσμενείς τις περισσότερες φορές-, αλλά γιατί δεν προχωρούν στην αντιμετώπιση του θέματος κατά τρόπο θετικό, δηλαδή επιστημονικό. Ούτε αμερόληπτες είναι οι γνώσεις, ούτε απαλλαγμένες από υποκειμενικές κρίσεις.

Δυο είναι οι υποθέσεις που μπορούν να σταθούν στο προκείμενο ζήτημα.

Πρώτον: Τούρκοι και Έλληνες είναι «αδελφοί» λαοί, έχουν συμβιώσει επί αιώνες και οι οικονομικές και πολιτικές συνθήκες που τους σφυρηλάτησαν τη βασική προσωπικότητα είναι κοινές.

Δεύτερον: Έλληνες και Τούρκοι πολιτισμικά ανήκουν σε διαφορετική σφαίρα. Όχι μόνο δεν είναι όμοιοι αλλά αντίθετοι πολιτισμικά.

Εμείς κάποτε υποστηρίξαμε ότι οι λαοί είναι «ετεροθαλείς» αδελφοί και ασφαλώς η άποψή μας παρ’ όλο τον κίνδυνο να χαρακτηριστεί από ένα εκλεκτισμό, είναι μια «τρίτη» πρόταση. Μπορεί να συμβίωσαν επί αιώνες, αλλά, ο τρόπος με τον οποίο πραγματώθηκε η συμβίωση αυτή κατέληξε ο ένας λαός να αγνοεί απόλυτα τον άλλο.

Για αιώνες οι ελληνικές οικογένειες γειτόνευαν με τις τουρκικές, ωστόσο καμιά ουσιαστικότερη επαφή δε διατηρούσαν μεταξύ τους. Το τείχος που ανύψωναν εκατέρωθεν οι Ιδεολογικοί Μηχανισμοί απέτρεπε την επικοινωνία της ατομικής και συλλογικής συνείδησης της μιας με την άλλη πλευρά ή ο κώδικας για την επικοινωνία αυτή ήταν περιορισμένος, προκαθορισμένος και τυπικός. Τα φράγματα ανάμεσα στις δυο «εθνικές κοινότητες» δεν καταρρίφτηκαν, δεν μπορούσαν να καταρριφτούν. Η ελληνική οικογένεια συνέχισε να είναι ένας μύθος για την τουρκική και το αντίστροφο.

Αναμφίβολο τούτο είναι αποτέλεσμα του «κλειστού» χαρακτήρα των «εθνικών κοινοτήτων» (milletler sistemi) στο μόρφωμα των οποίων υπήρξε καταναγκαστική η συμβίωση των διαφόρων λαών που συγκροτούσαν την οσμανική κοινωνία, μεταξύ των οποίων και του ελληνικού και του τουρκικού. Από την άλλη πλευρά, ο θεσμός της οικογένειας όπως άλλωστε και οι υπόλοιποι θεσμοί επηρεάζεται από τη συνολική κοινωνική δομή. Γι’ αυτό και κοινωνίες που βρίσκονται σε διαφορετικό επίπεδο ανάπτυξης παρουσιάζουν διαφορετικούς τύπους οικογενειών.

Ακόμη δεν πρέπει να διαλάθει από την προσοχή μας ότι η οικογένεια, όπως άλλωστε και οι υπόλοιποι θεσμοί, εκπληρώνει στην κοινωνία που τη μορφώνει ορισμένες βασικές λειτουργίες. Οι υπηρεσίες που προσφέρει σε μικρο-κοινωνικό επίπεδο στο άτομο και την κοινωνία λειτουργούν σε μακρο-κοινωνικό επίπεδο επηρεάζοντας άμεσα την κοινωνία. Η συγκεκριμένη εργασία δεν παρεκτρέπεται σε ψυχοκοινωνικές προεκτάσεις, ούτε χρησιμοποιεί τη γενετική θεσμών. Είναι κατ’ εξοχήν περιγραφική. Και περιγράφει τη σύνθεση του οικογενειακού μορφώματος όπως και την κοινωνική του πλαισίωση στη σύγχρονη Τουρκία. Δεν εμφορείται από την πρόθεση συγκριτικής αντιπαράθεσης της τουρκικής οικογένειας προς την ελληνική, και για τον πρόσθετο λόγο, ότι επιδιώκει να κινήσει προς αυτή την κατεύθυνση την προβληματική του αναγνώστη. Αυτός, τελικά θα αποφανθεί αν και κατά πόσο η μια κοινωνία μοιάζει με την άλλη, και μάλιστα σε θέματα που δεν αποτελούν αντικείμενο διαμάχης. Τα συμπεράσματα ανήκουν στον ίδιο.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.