Ερευνα και απαντησεις σε κρισιμα ερωτηματα περι τις φωτογραφισεις

Υπάρχουν μερικά ερωτήματα που αφορούν στη λήψη φωτογραφιών και που συχνά έρχονται και επανέρχονται, ειδικά σε περιόδους με συνεχείς συναθροίσεις, συλλαλητήρια και πορείες όπως αυτή που διανύουμε.
Τα δύο κυριότερα εξ αυτών των ερωτημάτων είναι το κατά πόσο επιτρέπεται στους παρευρισκόμενους –δημοσιογράφους ή μη- η λήψη φωτογραφιών, καθώς και το κατά πόσο οι αστυνομικοί έχουν αρμοδιότητα να απαγορεύουν λήψη εικόνων ή και να προβαίνουν σε έρευνες ή κατάσχεση μηχανών λήψης εικόνας ή και ήχου. Ερωτήματα που απασχολούν πλέον τον καθένα, αφού εκατοντάδες είναι οι φωτογραφίες και τα video που αναρτώνται στο διαδίκτυο από bloggers και πολίτες που έτυχε ν’ απαθανατίσουν «κρίσιμες» στιγμές. Είναι δε γεγονός ότι σε πολλές περιπτώσεις οι δραστηριότητες αυτές έβαλαν τέλος σε σκευωρίες, έσωσαν πολύ κόσμο από αυθαίρετες ή άδικες κατηγορίες, φώτισαν σπουδαίες λεπτομέρειες και λειτούργησαν ως δημοκρατική ασπίδα στους δύσκολους καιρούς μας. Οι περιπτώσεις Chapman, του «φοιτητή με τις πυτζάμες», της «ζαρντινιέρας» και αναίτιων ξυλοδαρμών συναδέλφων που αποτυπώθηκαν σε φωτογραφίες και video, είναι ενδεικτικές αν και ελάχιστες από όσες καταγράφηκαν τα τελευταία χρόνια.
Για το ζήτημα αυτό συνομιλήσαμε με νομικούς, συλλέξαμε και επεξεργαστήκαμε στοιχεία και παρουσιάζουμε τα ισχύοντα.

Λήψη φωτογραφιών δημόσιων χώρων

Η λήψη φωτογραφιών σε δημόσιους χώρους, ακόμα και όταν το θέμα τους είναι εγκαταστάσεις κτιρίων της αστυνομίας, επιτρέπεται. Με το ζήτημα αυτό ασχολήθηκε ο Συνήγορος του Πολίτη σε σχετικό πόρισμα για δημοσιογράφο που συνελήφθη και κρατήθηκε επειδή φωτογράφιζε κτίριο της αστυνομίας. Η αστυνομία προσπάθησε να δικαιολογήσει τη στάση της αναφέροντας ότι «η προσέγγιση του πολίτη στο κτίριο δημιούργησε υπόνοιες για πιθανή τέλεση αδικήματος, ενώ η στοιχειώδης δεοντολογία θα επέβαλε να γνωστοποιήσει ότι σκοπός του ήταν μόνο η φωτογράφιση». Σ’ αυτό το σημείο ο Συνήγορος του Πολίτη διαπιστώνει ότι η αναφορά σε «στοιχειώδη δεοντολογία» είναι τελείως αόριστη και ότι παραπέμπει σε όρους κοινωνικής ηθικής που δεν έχουν καμία σχέση με νόμιμη υποχρέωση. Μάλιστα, νομικός συμπληρώνει χαρακτηριστικά: «Να για ποιο λόγο είναι επικίνδυνη και παραπλανητική η απαξίωση της κουβέντας “ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό”: εδώ η αστυνομία συνέλαβε κάποιον επειδή θεώρησε ότι η ασυνήθης και “αντιδεοντολογική” συμπεριφορά του ήταν … παράνομη!». Άρα η ίδια η φωτογράφιση κτιρίου δεν μπορεί να αποτελέσει νόμιμο λόγο σύλληψης.

Σημειώνεται ότι υπάρχει και ένα άλλο πόρισμα του Συνηγόρου του Πολίτη, με το οποίο αναλύθηκε η απαγόρευση φωτογράφισης σιδηροδρομικών εγκαταστάσεων και αποδείχθηκε ότι ήταν χωρίς νομικό έρεισμα, επειδή βασιζόταν σε μια απαγόρευση φυσικής πρόσβασης στις συγκεκριμένες εγκαταστάσεις. Άλλο όμως η απαγόρευση φυσικής πρόσβασης κι άλλο η απαγόρευση καταγραφής εικόνων, πράγμα το οποίο τελικά αποδέχθηκε και ο Ο.Σ.Ε.

Λήψη φωτογραφιών σε δημόσιες συναθροίσεις

Μπορεί όταν δεν καταγράφονται πρόσωπα να μην υπάρχει κανένα πρόβλημα, όμως το ζήτημα γίνεται αναμφίβολα πιο λεπτό όταν υπεισέρχεται ο ανθρώπινος παράγοντας. Δηλαδή όταν στο «κάδρο» των παραπάνω προσθέσουμε και ανθρώπους. Τότε θα πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον η λήψη εικόνων είναι σύμφωνη με την νομοθεσία για την προστασία προσωπικών δεδομένων. Μια νομοθεσία που για να εφαρμοστεί, θα πρέπει οι εν λόγω εικόνες να καταγράφουν πρόσωπα, δηλαδή ανθρώπους που μπορεί να διαπιστωθεί η ταυτότητά τους.

Εάν καταγράφονται πρόσωπα ή άλλα διακριτικά γνωρίσματα από τα οποία είναι ταυτοποιήσιμο ένα φυσικό πρόσωπο, εφαρμόζεται ο Ν.2472/1997 («Προστασία του ατόμου από την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα») και θα πρέπει να ληφθούν υπ’ όψη κάποιες στοιχειώδεις παράμετροι.

Το γεγονός ότι κάποιος βρίσκεται σε δημόσιο χώρο δεν σημαίνει ότι χάνει όλα τα δικαιώματα ιδιωτικότητάς του. Αντιθέτως, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει κρίνει ότι ακόμα και σε δημόσιο χώρο υπάρχει ένα προσδόκιμο ιδιωτικότητας (περίπτωση Peck κατά Ηνωμένου Βασιλείου). Βέβαια η προσδοκία αυτή είναι εξαιρετικά μειωμένη σε περιπτώσεις διαδηλώσεων, ζήτημα εντελώς διαφορετικό σε σχέση με την υπόθεση Peck, όπου το άτομο βρισκόταν μόνο του αργά τη νύχτα σε ένα πάρκο και δεν γνώριζε την παρουσία της κάμερας.
Η παρουσία ενός προσώπου σε μια πολιτική διαδήλωση αποτελεί μια πληροφορία από την οποία ενδεχομένως να αποκαλύπτονται οι πολιτικές του πεποιθήσεις. Σε μια τέτοια περίπτωση η λήψη φωτογραφιών κανονικά απαγορεύεται, γιατί οι πολιτικές πεποιθήσεις δεν είναι «απλά» προσωπικά δεδομένα, αλλά «ευαίσθητα δεδομένα» (άρθρο 2β του Ν.2472/1997) και η συλλογή και επεξεργασία τους επιτρέπεται μόνον ύστερα από σχετική άδεια της Αρχής Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (άρθρο 7 του Ν.2472/1997). Αυτά υποστήριξε και η εν λόγω Αρχή στη Γνωμοδότηση 1/2009 (για τις κάμερες δημόσιων αρχών και το σχετικό νομοσχέδιο), αλλά και στην Προσωρινή Διαταγή 3/2009 για την απομάκρυνση κάμερας διαδικτυακού μέσου ενημέρωσης από τις εισόδους δύο πολιτικών κομμάτων.

Σημαντικές λεπτομέρειες

Ταυτόχρονα όμως, μια πολιτική διαδήλωση δεν μπορεί παρά να είναι ένα γεγονός της επικαιρότητας για το οποίο υπάρχει εύλογο δημόσιο ενδιαφέρον να καλυφθεί φωτογραφικά, καθώς και εύλογο ενδιαφέρον των χρηστών των διαδικτυακών μέσων να αναρτήσουν και να βρουν αναρτημένο σχετικό υλικό. Θα πρέπει άραγε να λάβουν άδεια από μια ανεξάρτητη αρχή για να συλλέξουν και να αναρτήσουν αυτό το υλικό;
Εδώ έχουμε δυο διαφορετικά δικαιώματα, τα οποία θα πρέπει να βρεθούν σε μια δίκαιη στάθμιση: αφενός η ενημέρωση του κοινού και αφετέρου τα προσωπικά δεδομένα των συμμετεχόντων σε μια συνάθροιση. Πρώτα απ’ όλα, η κάθετη απαγόρευση λήψης προσωπικών δεδομένων -ακόμη κι ευαίσθητων χωρίς άδεια της Αρχής Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων, αποτελεί έναν σαφέστατο περιορισμό της ελευθερίας της έκφρασης (άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου), πράγμα που προβλέπει και το άρθρο 9 της Οδηγίας 95/46, το οποίο δεν έχουμε ενσωματώσει στο εσωτερικό δίκαιο… Η δημοσιογραφική κάλυψη γεγονότων δεν είναι δυνατόν να προϋποθέτει οποιαδήποτε άδεια κρατικής αρχής, ακόμη κι αν αυτή είναι «ανεξάρτητη». Επομένως ειδικά για την λήψη των εικόνων, το ίδιο το ελληνικό θεσμικό πλαίσιο παραβιάζει το άρθρο 10 της Ε.Σ.Δ.Α. και γι’ αυτό δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη.

Όμως, η ανάρτηση εικόνων των διαδηλωτών στο διαδίκτυο μπορεί να οδηγήσει σε εντελώς απρόβλεπτες συνέπειες για τα προσωπικά τους δεδομένα και κατ’ επέκταση για τους ίδιους. Η ανάρτηση προσωπικών δεδομένων σε δημόσια προσβάσιμες ιστοσελίδες αποτελεί «επεξεργασία αυτών», όπως έχει νομολογήσει το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (C-101/01). Ο κίνδυνος αυτός ειδικά στην Ελλάδα πρέπει να θεωρείται ακόμη πιο σοβαρός, δεδομένου ότι η κυβέρνηση -απροκάλυπτα πια!- καμαρώνει ότι ψάχνει στο facebook για να βρίσκει δεδομένα, τα οποία επιλέγει να χρησιμοποιεί κατά βούληση ακόμη κι αν το αποτέλεσμα είναι να διασυρθεί ένα πρόσωπο (περίπτωση Κουτούπη). Οπότε η ενδεδειγμένη λύση σε αυτές τις περιπτώσεις είναι οι φωτογραφίες διαδηλωτών, εφόσον δεν υπάρχει και συγκατάθεσή τους, να αναρτώνται με επεξεργασία ώστε να μην είναι ταυτοποιήσιμα τα πρόσωπα.

Φωτογραφίσεις αστυνομικών επί το έργο

Ακόμη πιο σύνθετο είναι το ερώτημα για το κατά πόσον επιτρέπεται η λήψη εικόνων αστυνομικών επί τω έργω. Διότι, από την μία πλευρά πρόκειται για όργανα της εκτελεστικής εξουσίας, άρα η απάντηση θα έπρεπε να είναι αντίστοιχη με τα παραπάνω πορίσματα για τα κτίρια της αστυνομίας και του Ο.Σ.Ε. Από την άλλη όμως είναι και εργαζόμενοι, οπότε ισχύουν οι διατάξεις αυξημένης προστασίας για την προστασία των προσωπικών δεδομένων των εργαζομένων (Οδηγία 115/2001). Βέβαια οι διατάξεις αυτές ισχύουν έναντι των εργοδοτών (που δεν μπορούν π.χ. να τους βάλουν κάμερες στα γραφεία) κι όχι έναντι των πολιτών, οι οποίοι έχουν κάθε δικαίωμα για κοινωνικό έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας.

Το βέβαιο είναι ότι η παρουσία αστυνομικών σε συναθροίσεις δεν συνδέεται με πολιτικές πεποιθήσεις και επομένως οι σχετικές εικόνες δεν είναι «ευαίσθητα δεδομένα», αλλά απλά δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα. Είναι επίσης βέβαιο ότι το δημόσιο ενδιαφέρον για την καλή ενάσκηση των καθηκόντων εκ μέρους της αστυνομίας, είναι αυξημένο σε σχέση με το ενδιαφέρον για το ποιοι ή πόσοι διαδηλωτές πήραν μέρος σε μια δημόσια συνάθροιση. Εξάλλου, οι φωτογραφίες ενδέχεται να αποτελέσουν αποδεικτικό υλικό σε περίπτωση κακής εκπλήρωσης των καθηκόντων εκ μέρους της αστυνομίας και επομένως υπάρχει κι άλλος ένα δικαιολογητικός λόγος για την ελεύθερη λήψη φωτογραφιών.

Ωστόσο, αν καταγραφεί ένας αστυνομικός να βιαιοπραγεί, τότε η δίκαιη μεταχείριση του συγκεκριμένου υλικού δεν θα επέτρεπε την αυτούσια ανάρτηση της φωτογραφίας στο διαδίκτυο, αφού ο ενημερωτικός σκοπός δεν αφορά την ταυτότητα του εν λόγω αστυνομικού αλλά του περιστατικού κατάχρησης εξουσίας. Συνεπώς και σε αυτή την περίπτωση οι φωτογραφίες πρέπει να αναρτώνται με καλυμμένα τα χαρακτηριστικά προσώπου και μόνο εάν το υλικό προσκομιστεί στις αρμόδιες υπηρεσίες (πειθαρχικές ή δικαστικές) μπορεί να χρησιμοποιηθεί αυτούσιο, αφού ο κοινωνικός έλεγχος μπορεί να ασκηθεί και χωρίς την ταυτοποίηση του φυσικού προσώπου.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.