Η θρακοπελαγια Μητροπολη Αινου

Ο Ευαγγελικός λόγος εσπάρη και ο χριστιανισμός εδραιώθηκε στην ευρύτερη περιοχή της Αίνου πολύ νωρίς, όπου ήδη κατά τον δεύτερο –πολύ περισσότερο τον τρίτο μ.Χ. αιώνα– είχαν οργανωθεί και οι πρώτες υποτυπώδεις χριστιανικές κοινότητες. Ο πολύς περί την εκκλησιαστική ιστορία των Επισκοπών και Μητροπόλεων του Οικουμενικού Πατριαρχείου Καθηγητής της Ιεράς Θεολογικής Σχολής της Χάλκης Βασίλειος Σταυρίδης γράφει σχετικά: «ο χριστιανισμός θα διεδόθη ενωρίς εις την Αίνον, διότι αύτη κατέστη έδρα επισκόπου, άλλοτε πρώτη και άλλας φοράς τετάρτη της επαρχίας Ροδόπης. Επί Ιουστινιανού του Μεγάλου (527-565) έγινεν Αριχεπισκοπή. Επί Αλεξίου Α΄ του Κομνηνού (1081-1118) ανυψώθη εις Μητρόπολιν, εις την 62αν θέσιν, κατόπιν 73^ην εις τας Μητροπόλεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Αρχάς του Κ΄ αιώνος ήτο 33^η εις την σειράν του Συνταγματίου και ο Μητροπολίτης της Αίνου ετάσσετο αρχικώς μεταξύ των υπερτίμων, εφημίζετο δε έπειτα και ως έξαρχος Ροδόπης. Η έδρα του είχε μετατεθεί εις Δεδέαγατς… η Αίνος, ότε ήτο Αρχιεπισκοπή, ήρχετο εις την σειράν 30^η, 31^η, 33^η και 43^η. Ως Μητρόπολις κατά τους βυζαντινούς χρόνους 57^η, 62^α, 64^η, 72^α και 73^η. Μετά δε την άλωσιν της Κωνσταντινουπόλεως αθρόως 38^η και κατά τον Κ΄ αιώνα 33^η και 32^η».
 
Κατά την υστεροθωμανική περίοδο και συγκεκριμένα κατά τα τέλη του 19^ου αιώνος, σύμφωνα και με τα γραφόμενα του Στ. Ψάλτη «η μικρά αύτη Μητρόπολις κατέχει το προς το Αιγαίον τείνον Νότιον μέρος της Θράκης, το περί τας εκβολάς του ποταμού Έβρου, επεκτείνεται δε επί του Καζά Αίνου, μέρους του Καζά Δεδέαγατς και μέρους του Καζά Σουφλίου». Ο Στ. Ψάλτης, βέβαια αναφέρεται στην γεωγραφική έκταση της Μητροπόλεως Αίνου, όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά το έτος 1885, όταν ένεκα σοβαρών οικονομικών προβλημάτων που αντιμετώπιζε, απεσπάσθησαν από την Μητρόπολη Μαρωνείας το Δεδέαγατς (σημερινή Αλεξανδρούπολη) και άλλα 14 χωριά, τα οποία υπήχθησαν στην εκκλησιαστική δικαιοδοσία της Μητροπόλεως Αίνου.
 
Πριν από την κατά το έτος 1885 αναδιαμόρφωση της εκκλησιαστικής γεωγραφικής δικαιοδοσίας της Μητροπόλεως Αίνου και συγκεκριμένα κατά το έτος 1859, όπως καταγράφεται στον σχετικό Πατριαρχικό Κώδικα, αυτή περιελάμβανε 12 χωριά στα οποία διαβιούσαν 1.743 οικογένειες (ψυχές 8.715). Το έτος 1873 δημοσιεύθηκε στην Επετηρίδα του Θρακικού Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου έκθεση περί της εκπαιδευτικής καταστάσεως της Μητροπόλεως Αίνου, στην οποία αναφέρεται ότι αυτή περιελάμβανε 13 χωριά με 1.425 οικογένειες, 6 λειτουργούντα σχολεία στα οποία φοιτούσαν 300 μαθητές και δίδασκαν 6 διδάσκαλοι. Ο Synret το έτος 1877 αναφέρει ότι υπήρχαν 14 χωριά με 8.650 Έλληνες Ορθοδόξους, 6 σχολεία με 300 μαθητές, ενώ ο Stanford καταγράφει την ύπαρξη 13 χωριών.
 
Ο δε Χασιώτης, κατά το έτος 1881, στο τεκμηριωμένο ιστορικό πόνημά του, υπό τον τίτλο: «L’ instruction Publique chez les Grecs» αναφέρει ότι στην Μητρόπολη Αίνου υπήγοντο 14 χωριά όπου διαβιούσαν 12.500 κάτοικοι, λειτουργούσαν 11 σχολεία και φοιτούσαν 500 μαθητές. Ο Στ. Ψάλτης χαρακτηρίζει ως ακριβεστέρα τη δημοσιευθείσα έκθεση στον «Ανατολικό Αστέρα Κωνσταντινουπόλεως», κατά το έτος 1885, η οποία αποτελεί αναδημοσίευση του στατιστικού πίνακα εκ της εφημερίδας «Ανατολική Επιθεώρηση Αθηνών», του έτους 1884, όπου καταγράφεται η ύπαρξη 12 χωριών με 1.395 οικογένειες (ψυχές 6.975), 5 σχολεία, 250 μαθητές και 5 διδασκάλους.
 
Μέχρι και το έτος 1885 υπήρχαν συνολικά 14 ελληνορθόδοξα χωριά στην Ιερά Μητρόπολη Αίνου. Κατά το ίδιο έτος το Οικουμενικό Πατριαρχείο απεφάσισε να ενισχύσει την οικονομικώς δυσπραγούσα Μητρόπολη Αίνου, υπήγαγε σε αυτή τα ανήκοντα μέχρι τότε στη Μητρόπολη Μαρωνείας, κάτωθι 17 χωριά, συμπεριλαμβανομένου του Δεδέαγατς (σημερινή Αλεξανδρούπολη), που ήταν: 1) Καβατζήκι (σημερινή Λευκίμμη), 2) Πασμακτσή (σημερινό Τριφύλλι), 3) Τεκέ (σημερινή Ταύρη), 4) Μαρχαμλί (σημερινός Πέπλος), 5) Πιζμάνικιοϊ (σημερινή Πισμάνη, από τον Καζά Σουφλίου εκ των οποίων τα τρία τελευταία υπήγοντο στην σχισματική βουλγαρική εξαρχία), 6) Ρουμτζούκι (σημερινός Δορίσκος), 7) Φερετζίκ (σημερινές Φέρες), 8) Δεδέαγατς (σημερινή Αλεξανδρούπολη), 9) Δογάν Χισάρ (σημερινό Αετοχώρι), 10) Γενίκιοϊ (σημερινή Ιάνα), 11) Βάδομα (σημερινός Ποταμός), 12) Δερβέντ (σημερινός Αβάς), 13) Ντομούζντερε (σημερινή Νίψα), 14) Λιτζάκιοϊ (σημερινός Λουτρός), 15) Τσάμερεν (σημερινά Πεύκα), 16) Μπαλίκιοϊ (σημερινή Μελία), 17) Τουρμπαλί (σημερινή Πυλαία, από τον Καζά Δεδέαγατς εκ των οποίων τα εννέα τελευταία υπήγοντο στην σχισματική βουλγαρική εξαρχία).
 
Τη δε 17^η Νοεμβρίου του 1922 και επί της Πατριαρχείας Μελετίου του Δ΄ (Μεταξάκη), η Μητέρα Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως με Πατριαρχική και Συνοδική πράξη ανίδρυσε ως αυτοτελώς ανεξάρτητη την Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως στην οποία υπήχθησαν τα παραπάνω χωριά και η αποσπασθείσα από την εκκλησιαστική δικαιοδοσία της Μητροπόλεως Μαρωνείας, ιστορική κοινότητα της Μάκρης. Σημειωτέον ότι η έδρα της Μητροπόλεως Αίνου είχε μεταφερθεί ήδη κατά το έτος 1909 στο Δεδέαγατς (σημερινή Αλεξανδρούπολη).
 
Η πόλη της Αίνου αποτελούσε την έδρα του ομωνύμου Καζά και στα τέλη του 19^ου αιώνος ανήκε στο Σαντζάκιο του Δεδέαγατς. Κατά την περίοδο εκείνη είχε περί τους 4.000 ή κατ’ άλλους 7.000 χριστιανούς κατοίκους στην πλειοψηφία του πληθυσμού, αφού Οθωμανοί ήταν μόνο οι διοικητικοί υπάλληλοι. Το έτος 1909 μεταφέρθηκε η έδρα του Καζά από την Αίνο στο Ιμπρίκ Τεπέ και επανήλθε στην Αίνο κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918).
 
Στις αρχές του 20^ου αιώνος στην Μητρόπολη Αίνου υπήγοντο 25 κωμοπόλεις και χωριά όπου λειτουργούσαν άνω των 10 σχολείων, με 22 διδασκάλους (11 διδασκάλους και 11 διδασκάλισσες) και 700 μαθητευομένους (500 μαθητές και 200 μαθήτριες), με πληθυσμό 4.000 πιστούς. Στο «Ημερολόγιο των Εθνικών και Φιλανθρωπικών Καταστημάτων» του έτους 1905 δημοσιεύονται στατιστικά στοιχεία σύμφωνα με τα οποία σε όλη την εκκλησιαστική επαρχία Αίνου λειτουργούσαν διάφορα κατά βαθμίδα εκπαιδευτήρια, όπως δύο Αστικές Σχολές (Σχολαρχεία) και εν συνόλω 16 Δημοτικά Σχολεία και Παρθεναγωγεία, στα οποία δίδασκαν 16 διδάσκαλοι και 10 διδασκάλισσες και φοιτούσαν 605 μαθητές και 430 μαθήτριες. Σύνολα: Σχολές 18, διδάσκοντες 26 και διδασκόμενοι 1.035. Από δε το «Ημερολόγιο των Εθνικών και Φιλανθρωπικών Καταστημάτων» του έτους 1907 πληροφορούμεθα ότι στην εκκλησιαστική επαρχία της Μητροπόλεως Αίνου υπήρχαν 19 εκκλησίες, 1 Αγίασμα, 21 Ιερείς, 9 σχολεία, 22 διδάσκοντες (11 διδάσκαλοι και 11 διδασκάλισσες), 700 μαθητευόμενοι (500 μαθητές και 200 μαθήτριες).
 
Ο Καθηγητής Βασίλειος Σταυρίδης αναφερόμενος στην εκκλησιαστική οργάνωση της Μητροπόλεως Αίνου επισημαίνει ότι η Αίνος ήταν μια πόλη του θρακικού πελάγους, η οποία ήκμαζε στον θρησκευτικό, τον εκπαιδευτικό και πνευματικό τομέα. Είχε 17 ναούς, παρεκκλήσια, μονές, κελιά, μετόχια, σχολεία και άλλα πνευματικά και ευαγή φιλανθρωπικά ιδρύματα ή καταστήματα, όπως χαρακτηριστικά ονομάζονταν. Οι κυριότεροι ναοί ήταν: του Αγίου Γρηγορίου Νεοκαισαρείας (Μητροπολιτικός), του Αγίου Γρηγορίου στο Κάστρο, του Τιμίου Προδρόμου, του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Βλασίου, προστάτου της συντεχνίας (Εσναφίου ή Ρουφετίου) των Αγγειοπλαστών, του Αγίου Εύπλου, διάφοροι ναοί επ’ ονόματι της Παναγίας, της Παναγίας της Κεχαριτωμένης (σήμερα Τέμενος Γκαζή Ομέρ Μπέυ) της οποίας η ιστορική εικόνα εσώθη, ο γραφικός κοιμητηριακός ναός έξω από τη χώρα, της Ζωοδόχου Πηγής ή Χρυσοπηγής στο Κάστρο. Άξιο μνείας είναι το γεγονός ότι οι  Αινίτες ευλαβούντο ιδιαίτερα την Υπεραγία Θεοτόκο, όπως μαρτυρούσε η πληθώρα των παρεκκλησίων, που ήταν αφιερωμένα σ’ αυτή, με τις ονομασίες, «Ελαιούσα», «Οδηγήτρια», «Φανερωμένη», «Παντοβασίλισσα», «Χαριτωμένη», «Ταξιδαριά» κ.ά. Οι δε Μονές που υπήρχαν στα εκκλησιαστικά όρια της Μητροπόλεως Αίνου ήταν: του Αγίου Παντελεήμονος, η Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή της Υπεραγίας Θεοτόκου Σκαλωτής (Κοιμήσεως της Θεοτόκου) και η Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Αγίου Αθανασίου Τσαδήρι.
 
Άξιο μνείας είναι το γεγονός ότι ιδιαίτερα οδυνηρές υπήρξαν στη Θράκη οι επιπτώσεις από την εφαρμογή των θεσμικών μέτρων των Νεοτούρκων ή Νεοθωμανών στο πολιτικό και κοινοτικό καθεστώς του χριστιανικού στοιχείου. Το θλιβερό είναι ότι κατά τη διάρκεια των εκ των Νεοτούρκων διώξεων (1914-1918) εναντίον των Ελληνορθοδόξων Ανατολικοθρακών (1914-1920), κυρίως στην πρώτη φάση τους και συγκεκριμένα κατά τα τέλη του 1915, οι Αινίτες εκτοπίστηκαν και διεσκορπίστηκαν στα Μάλγαρα. Τότε κατεστράφησαν και 15 από τις 17 εκκλησίες και παρεκκλήσια σύμφωνα με την ομολογία του αρχιαστυνόμου της Αίνου Γιουσούφ Ζία.
 
Περί της Ιεράς Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου Σκαλωτής έχουν συγγράψει επιστημονικά οι Γ. Λαμπάκης (1908), Β. Μυστακίδης (1929,1932), Α. Σαμοθράκης (1942), Y. Otüken–R. Ousterhout, P. Soustal και εσχάτως Γ. Χαριζάνης. Η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Σκαλωτής δέσποζε επί βραχώδους κορυφής ενός λόφου 8 χλμ ανατολικά της Αίνου (Enez) και λίγο βορειότερα του χωριού Αμυγδαλιά, απ’ όπου η θέα ήταν ειδυλλιακή καθώς φαινόταν όχι μόνο ο φάρος του Δεδέαγατς, αλλά και οι νήσοι Σαμοθράκη, Ίμβρος και Θάσος.
 
Η Ιερά Μονή ήταν οικοδομημένη σε δύο επίπεδα, στο ανώτερο βρισκόταν το Καθολικό της Μονής και στο κατώτερο εκτείνετο η εσωτερική αυλή της. Το Καθολικό της Μονής του οποίου η κόγχη και η πρόθεση του Ιερού Βήματος ήταν λαξευμένα εντός του βραχώδους λόφου, ήταν αφιερωμένο στο πρόσωπο της Υπεραγίας Θεοτόκου και ετιμάτο η Κοίμηση της Αειπαρθένου Παναγίας παρόλο που δεν γνωρίζουμε εάν η Μονή ήταν εξαρχής αφιερωμένη στο πρόσωπο της Θεομήτορος. Το βέβαιο είναι ότι κατά τον 17^ο αιώνα (1609), όπως αναφέρεται από τον Γ. Λαμπάκη και Α. Σαμοθράκη, η Μονή ήταν αφιερωμένη στην Υπεραγία Θεοτόκο. Ο δε κειμηλιακός πλούτος της Μονής κατά τις αρχές του 20^ου αιώνος (Εικόνες τέμπλου, Ευαγγέλια, Λειτουργικά Σκεύη, Αναλόγιο) έφεραν επιγραφές του 17^ου και 18^ου αιώνος.
 
Άξιο μνείας είναι το γεγονός ότι στο Πατριαρχικό Σιγίλλιο του Οικουμενικού Πατριάρχου Νεοφύτου Β΄ (Φεβρουάριος του 1609) γίνεται σαφής και ρητή αναφορά στην ύπαρξη της Μονής κατά τον 16^ο αιώνα και μάλιστα ως Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής, όπως τούτο μαρτυρείται από τον Πατριάρχη Νεόφυτο, ο οποίος καταγράφει την ύπαρξη προγενέστερων Σιγιλλίων που επιβεβαιώνουν το Πατριαρχικό και Σταυροπηγιακό καθεστώς αυτής, μεταξύ των οποίων και το Σιγίλλιο του Πατριάρχου Διονυσίου Β΄(1546-1556).
 
Όσον αφορά το ακανθώδες ζήτημα του προσδιορισμού του ακριβούς χρόνου της ανεγέρσεως της Μονής υπάρχουν διιστάμενες απόψεις. Ο μεν Β. Μυστακίδης υποστηρίζει ότι η Μονή εθεμελιώθη το 1140 επί αυτοκράτορος Ιωάννου Β΄ Κομνηνού (1118-1142) και κατέστη σταυροπηγιακή επί των ημερών του υιού του, Μανουήλ Α΄, κατά το έτος 1172, όπως τούτο μαρτυρείται από την αναγραφόμενη επί βυζαντινού σταυρού χρονολογία του έτους 1172, καθώς και τα μνημονευόμενα ονόματα του αυτοκράτορος Μανουήλ Α’ Κομνηνού και του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Μιχαήλ Γ΄ (1169-1177). Αυτός ο πολύτιμος κτητορικός Σταυρός, όπως αναφέρει ο Γ. Λαμπάκης, απωλέσθη δυστυχώς τον Ιούνιο του 1902, κατά την τέλεση χειροτονίας του φιρμιλιανού ως Μητροπολίτου Σκοπίων που έλαβε χώρα στη Μονή. Ο δε Α. Ορλάνδος επισημαίνει ότι η Μονή Σκαλωτής ανήκει στους μεταγενέστερους του 12^ου αι. χρόνους, ενώ ο Γ. Λαμπάκης αναφέρει ότι η Μονή ανηγέρθη επί Αλεξίου Κομνηνού του Α΄(1081-1118) ή επί Αλεξίου του Β΄ (1180-1183). Αναφέρεται ότι ο αυτοκράτορας Αλέξιος Κομνηνός, που κατατρόπωσε τους εισβολείς Σκύθες στη Θράκη κατά το έτος 1091, ανήγειρε ευγνωμόνως την Ιερά Μονή Υπεραγίας Θεοτόκου Σκαλωτής, όπως τούτο μαρτυρούσε μια εντοιχισμένη ενεπίγραφη στήλη στο υπέρθυρο της κεντρικής πύλης της Μονής που σωζόταν έως τον βίαιο εκπατρισμό του 1922. Οι παραπάνω προσεγγίσεις αξιολογούνται από τον Γ. Χαριζάνη, ο οποίος αναφέρει: «… βασιζόμενοι στον κτητορικό σταυρό του Αλεξίου Κομνηνού, που περιέγραψε ο Γ. Λαμπάκης, καθώς και στο σταυροπήγιο του 1172, που είδε ο Β. Μυστακίδης – αντικείμενα και τα δύο σήμερα χαμένα- αλλά και στην παράδοση, που θέλει τους Κομνηνούς ιδρυτές της Μονής, θα λέγαμε, με κάθε επιφύλαξη, πως η Σκαλωτή πιθανόν να ιδρύθηκε στην Κομνήνεια περίοδο.
 
Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι στην εκκλησιαστική επαρχία της Αίνου διέθεταν κτήματα τόσο η Ιερά Μονή Παναγίας Κοσμοσώτειρας της Βήρας (Φερρών) όσο και η Λαύρα του Αγίου Όρους. Ιχνηλατούντες στα ιστορικά στατιστικά δεδομένα τα οποία αφορούν την λειτουργία κάθε βαθμίδος εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στην επαρχία της Αίνου, όπως προεξετέθησαν, παρατηρούμε ότι ήδη κατά τον 18^ο και 19^ο αιώνα υπήρχε ένα οργανωμένο εκπαιδευτικό σύστημα με αξιόλογους εκπαιδευτικούς που προσέφεραν υψηλού επιπέδου γνώσεις και ποιοτική παιδεία στους ελληνόπαιδες.
 
Η απαρχή της λειτουργίας του πρώτου ελληνορθόδοξου σχολείου στην Αίνο ανάγεται κατά τον 17^ο αιώνα και συγκεκριμένα το έτος 1652. Η ανίδρυση του σχολείου αυτού πραγματοποιήθηκε από κάποια βυζαντινή οικογένεια, η οποία είχε καταφύγει στην Αίνο, και εστεγάζετο στον περίβολο της Ιεράς Μονής Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στο κέντρο της πόλεως, που ήταν παλαιό Μετόχι της Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Αγίου Παντελεήμονος, η οποία απείχε 5 χλμ. από την Αίνο.  Πρώτος διδάσκαλος του εκπαιδευτικού αυτού ιδρύματος μνημονεύεται ο εκ Δρυινουπόλεως ιερομόναχος Νικηφόρος, ο οποίος προήχθη κατά το ίδιο έτος σε Μητροπολίτη Αίνου (1652-1654). Άγνωστο πάντως παραμένει έως πότε λειτούργησε η σχολή αυτή και ποιοι άλλοι εδίδαξαν σε αυτή.
 
Περισσότερες ιστορικές πληροφορίες διαθέτουμε από το έτος 1796, όταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γ΄ Γεράσιμος κατόπιν αιτήσεως των Αινιτών εξέδωκε Σιγιλλιώδες Πατριαρχικό και Συνοδικό Γράμμα διά του οποίου η Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονος μετεποιείτο σε σχολή. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο ύστερα από την αίτηση των προκρίτων της Αίνου παρεχώρησε όλο το Μετόχι με την εκκλησία στην ελληνορθόδοξη κοινότητα και οι εφοροδημογέροντες ανέλαβαν την υποχρέωση και τα καταγώγια της Μονής να ανακαινίσουν και καινούργια σχολή να ανοικοδομήσουν και τον μισθό του προσληφθησόμενου διδασκάλου να καταβάλουν από το κοινοτικό ταμείο. Η ανοικοδόμηση της σχολής άρχισε την 1^η Αυγούστου του 1799 και ολοκληρώθηκε περί το τέλος Σεπτεμβρίου ονομασθείσα σε «Ελληνομουσείον».
 
Παρόλο που οι πρώτοι διδάξαντες της Σχολής είναι άγνωστοι, εντούτοις καλώς γνωρίζουμε ότι την φροντίδα της ελληνικής Σχολής Αίνου ανέλαβε κατά τις αρχές του 19^ου αιώνα ο Μητροπολίτης Αίνου Ματθαίος (1808-1821), άλλοτε διδάσκαλος των Επιβατών και της Μεγάλης του Γένους Σχολής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη λειτουργία της Σχολής επέδειξε και ο Μητροπολίτης Αίνου Γρηγόριος ο Τήνιος κατά το έτος 1823, πρώην εφημέριος της εν Μελίτη Ελληνικής Κοινότητος, ο οποίος προέτρεψε τον Χατζηλασκαράκη Χατζή Μανωλάκη «να διαθέσει υπέρ της Σχολής μαγαζείον».
 
Κατά τον 19^ο αιώνα διδάσκαλοι στη Σχολή διετέλεσαν ο κληθείς υπό του Μητροπολίτου Αίνου Ματθαίου, Κωστής ο Αγιοταφίτης ως διδάσκαλος της Εκκλησιαστικής Μουσικής, ο οποίος υπήρξε απόφοιτος της Σχολής Εκκλησιαστικής Μουσικής Κωνσταντινουπόλεως, ο Αναστάσιος Μουσπινιώτης από τα Ιωάννινα, που εδίδαξε επί τρία έτη κατά το τέλος του 18^ου αιώνα. Ακολούθησαν το 1804 ο Μελέτιος Μυτιληναίος και Μοσχούδης, ο Αλέξανδρος Γανοχωρίτης το 1821, ο Ιερόθεος, ο Ιεροδιάκονος Ματθαίος Μυτιληναίος το 1825, ο Ιωάννης Φιλαλήθης από την Αρτάκη (1831-1840), οι αδελφοί Παναγιώτης και Γεώργιος Γρηγοριάδης από τη Μυτιλήνη, «οι είτα εν Σμύρνη ομώνυμον λύκειον συστήσαντες», ο Ιερομόναχος Μεθόδιος, ο Αινίτης την καταγωγή Στεφανίδης, τελειόφοιτος της Ριζαρείου Σχολής Αθηνών, ο Ηπειρώτης Αναστάσιος Χρηστίδης, ο Ηπειρώτης Νικ. Χατζόπουλος και ο Βασίλειος Μυστακίδης ως Σχολάρχης, ο γνωστός μεσαιωνοδίφης.
 
Η από το 1799 ανακαινισμένη και στεγασμένη σε ιδιόκτητο κτίριο ελληνική σχολή της Αίνου ικανοποίησε τις εκπαιδευτικές ανάγκες για αρκετές δεκαετίες. Το έτος 1847 η Σχολή αυτή, που ήταν μονόροφη και δεν επαρκούσε για τις σχολικές ανάγκες της πόλεως, κατεδαφίσθηκε και ανεγήρθη ένα νεόδμητο διώροφο κτίριο με συνδρομές εντοπίων κατοίκων και επισκεπτών εμπόρων. Διέθετε 7 αίθουσες διδασκαλίας και δύο αίθουσες για βιβλιοθήκη και γραφείο. Η δαπάνη έφθασε τις 40.000 οθωμανικά γρόσια, δηλαδή 400 χρυσές οθωμανικές λίρες. Η νέα αυτή σχολή ονομάσθηκε «ΑΘΗΝΑ» και στην πρόσοψή της υπήρχε η επιγραφή: «ΕΥΧΗΣ ΙΑΤΡΕΙΟΝ», η οποία εσώζετο μέχρι το 1940. Η νεόδμητη σχολή διέθετε λαμπρή και βαρύτιμη βιβλιοθήκη με περισσότερα από 2.000 συγγράμματα θεολογικά, φιλολογικά και ένα Ευαγγέλιο επί περγαμηνής, αρίστης τέχνης, έργο του 12^ου μ.Χ. αιώνος. Αυτοί οι 2.000 πολύτιμοι τόμοι κατεστράφησαν από τους Νεότουρκους κατά τα τέλη του 1915. Παράλληλα δραστηριοποιούνταν προς ενίσχυση των ελληνικών εκπαιδευτηρίων της Αίνου και ο φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος το «Αναγνωστήριον Αίνου ο Ευαγγελισμός» (1871), ενώ σε κοινωνικό επίπεδο η ανθηρή ελληνική κοινότητα Αίνου κατά τον 19^ο αιώνα συντηρούσε και νοσοκομείο με 14 δωμάτια.
 
Δυο μεγάλα κληροδοτήματα εξασφάλιζαν τη συντήρηση και λειτουργία των εκπαιδευτηρίων της Αίνου. Το ένα ήταν του Αρχιδιακόνου του παλαιφάτου Πατριαρχείου Ιεροσολύμων Ιώβ, που ήταν Αινίτης την καταγωγή, ο οποίος ευρισκόμενος λίγο προ του θανάτου του, στο Βουκουρέστι, διέθεσε για τη Σχολή της Αίνου 11.800 αργυρά ρούβλια, που αντιστοιχούσαν με 1.300 χρυσές οθωμανικές λίρες και κατετέθησαν στην αυτοκρατορική εμπορική τράπεζα της Οδησσού. Το άλλο κληροδότημα ήταν του Κωνσταντίνου Κουτσουρέλλη, Αινίτη την καταγωγή και Προξένου της Ελλάδος στην Ιόππη, ο οποίος όταν απέθανε το 1879, κληροδότησε στα εκπαιδευτήρια της γενέτειράς του το ποσό των 1.000 οθωμανικών χρυσών λιρών, που τις κατέθεσε στην Εθνική Τράπεζα εν Αθήναις προς 4%. Παράλληλα ο Κωνσταντίνος Κουτσουρέλλης προσέφερε στην Σχολή και την πλουσιότατη βιβλιοθήκη του, η οποία απωλέσθη το 1922. Οι τόκοι από το πρώτο κληροδότημα απεστέλλοντο τακτικότατα στα εκπαιδευτήρια της Αίνου έως το 1917, οπότε με την έκρηξη της Οκτωβριανής Επανάστασης των Μπολσεβίκων στη Ρωσία, το κληροδότημα εκμηδενίστηκε. Όσον αφορά το δεύτερο κληροδότημα, όπως έγραφε ο Άγγελος Γερμίδης κατά το έτος 1984, υφίστατο ακόμη στην Εθνική Τράπεζα, αλλ’ όμως δεν υπάρχει κοινότητα Αίνου για να διεκδικήσει τους τόκους. Αγωνίζονται βέβαια ακόμη οι εγκατεστημένοι στην Ελλάδα Αινίτες για να λάβουν τους καθυστερημένους τόκους τους οποίους η Εθνική Τράπεζα διατηρεί. 
                                                                              
Στα σχολεία όλων των βαθμίδων της Αίνου (νηπιαγωγεία, δημοτικά, ελληνικά Σχολεία, Αστική Σχολή (Σχολαρχείο), Παρθεναγωγείο, Ημιγυμνάσιο) και των λοιπών ελληνικών κοινοτήτων της επαρχίας από το 1880 και μέχρι το 1922 εδίδαξαν οι κάτωθι άνδρες και γυναίκες εκπαιδευτικοί: Συμεών Μανασίδης (1879), Νικόλαος Χατζόπουλος, Αθηνά Χαριστίδου (Παρθεναγωγός), Π. Μαρασοπούλου (Διευθύντρια Νηπιαγωγείου), Ελένη Πλατή (Νηπιαγωγός), Βασίλειος Μυστακίδης (Καθηγητής και Σχολάρχης), Κυριάκος Κοτζουμανάκης (1883),  Γρηγόριος Χαρόγλου, Φωκίων Φορμίδης (1887-1888), Αλέξανδρος Χριστίδης, Χρυσούλα Ιωαννίδου (Διευθύντρια Ιωακειμείου Παρθεναγωγείου 1888), Ανδρέας Σπαθάρης, Μαριάνθη Παχάρνικου, Μαρία Ιωάννου, Αθανάσιος Σπανός (1896), Αικατερίνη Κωνσταντινίδου (1896), Ε. Μέλλιος, Αχιλ. Σαμοθράκης (1897-1899). Το έτος 1899 και αφού συγχωνεύθηκαν το Αρρεναγωγείο και το Παρθεναγωγείο, εδίδαξαν οι Αντώνης Λιοντάρας (1900), Ηλίας Ηλιάδης, Χρυσή Βασιλείου, κ.ά.
 
Προσωπικότητες της Εκκλησίας, των γραμμάτων και των τεχνών που εγεννήθησαν στην Αίνο και ετίμησαν επαξίως την γενέτειρά τους ήταν: 1) Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Μελέτιος (ΙΖ΄), 2) ο Μητροπολίτης Αίνου και λόγιος διδάσκαλος Ματθαίος (ΙΗ΄), ο οποίος ανεδείχθη σε Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης και έπειτα Κυζίκου, και κατέλιπε τα εξής έργα: 1) Αντίρρησιν προς την εν είδει απολογίας περί της εις το χυδαίον ιδίωμα μεταφράσεως των Ιερών Γραφών, αποσταλείσαν τη του Χριστού Μ. Εκκλησία επιστολή του Τορνόβου Ιλαρίωνος, Κωνσταντινούπολις 1841, 2) Επανάληψις της Λογικής Ευγενίου (κατά Αναστάσιον τον Οικονόμου Αμπελακίων, απολογία ιστορικοκριτική εν Τριεστίω 1814, 3) Περιγραφή της Κυζίκου κατά Γεδεών, 3) Αρχιμανδρίτης Θαλλελαίος Δημητριάδης (ΙΘ΄), 4) Αχιλλεύς Θ. Σαμοθράκης (1876-1944), Ιατρός και Ιστοριογράφος. Οι δε πλέον γνωστοί Μουσικοί – Ιεροψάλτες, καταγόμενοι εξ Αίνου, ήταν οι: Παναγιώτης Αγαθοκλής, Σταυράκης Γεωργιάδης και Συμεών Μανασίδης.
 
Ο κατά το 1922 επώδυνος απορφανισμός της ακμαίας και ανθηρής ελληνορθοδόξου επαρχίας Αίνου με τον βίαιο εκπατρισμό των Αινιτών δεν οδήγησε στον ενταφιασμό της αθάνατης μνήμης περί της θρακοπελάγιας Αίνου. Οι επιγενόμενοι των πονεμένων εκείνων προσφύγων, οι οποίοι ως επί το πλείστον εγκατεστάθησαν και διαβιούν στην Αλεξανδρούπολη, διατηρούν άσβεστη την Κανδήλα των ιερών και οσίων της Αίνου που ζει στη συλλογική ιστορική συνείδηση και μνήμη τους. Το δε Οικουμενικό Πατριαρχείο ακόμη και μετά τον εκπατρισμό των κατοίκων της επαρχίας της Αίνου εξέλεξε ως Μητροπολίτες Αίνου, τους: α) Γερμανό Γαροφαλίδη (1936-1962) από Αβύδου, β) Απόστολο Παπαϊωάννου (1975-1977) από Καρπάθου και Κάσου, γ) Μάξιμο Αγιωργούση (1997-2002) από Πιτσμπούργου. Η μαρτυρική και καθαγιασμένη Μητέρα Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως δεν θεωρεί τις απορφανισμένες αυτές Ιερές Μητροπόλεις της ως «νεκρούς τίτλους» μίας άλλης εποχής, αλλά ως «άχρι καιρού εμπερίστατες». Όσο η ιστορική μνήμη παραμένει αθάνατη και άληστος στις συνειδήσεις των επιγενομένων βλαστών εκείνων των πονεμένων προσφύγων, θα παραμένει αθάνατη και η ελπίδα για την «Ανάσταση» των Μητροπόλεων αυτών…
 
                                                         
Υ.Γ. Το παρόν επετειακό ιστορικό άρθρο αφιερούται ευλαβώς και ολοθύμως σε όλους εκείνους που γεύθηκαν το πικρό ποτήριο του βίαιου εκπατρισμού από την θρακοπελάγια Αίνο και εκοιμήθησαν με τον ανείπωτο καημό του επαναπατρισμού στη γη που τους γέννησε και τους ανέθρεψε
 

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.