Συνεδριο Παπυρολογιας απο το Τμημα Ελληνικης Φιλολογιας του Δ.Π.Θ.

Η ομιλία της τέως υφυπουργού και αντιπρόεδρου της Ελληνικής Εταιρείας Παπυρολογίας, Καθηγήτριας Κέλλυς Μπουρδάρα αποτέλεσε το βράδυ της Πέμπτης την εναρκτήρια εκδήλωση του Διεθνούς Συνεδρίου με θέμα «Απόσπασμα: αναγωγή από το μέρος στο όλον;», το οποίο διοργανώνεται στην Κομοτηνή από το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Η ομιλία έλαβε χώρα στο Ίδρυμα Παπανικολάου και το συνέδριο που θα διαρκέσει μέχρι τις 7 Σεπτεμβρίου τελεί υπό την αιγίδα του υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων.

Διαγράφηκε ο ρόλος των παπύρων στην παροχή πολύτιμων πληροφοριών για μια σειρά από θέματα και διεφάνη πως στην ουσία μέσα από τους παπύρους συντελείται η ανασύνθεση μιας ολόκληρης εποχής.

Χ. Ιωαννίδου

«Να ενισχυθεί η γλώσσα και ο πολιτισμός μας»

Την κ. Μπουρδάρα και τις εργασίες του συνεδρίου χαιρέτησε εκ μέρους του δήμου Κομοτηνής η πρόεδρος της «Νέστωρος Τσανακλή» Μάγδα Γιαμουστάρη και στη συνέχεια η πρόεδρος του Τμήματος Χαρίκλεια Ιωαννίδου πήρε το λόγο για να μιλήσει για το συνέδριο. Ευχαρίστησε τον Ευριπίδη Στυλιανίδη ο οποίος ως υπουργός Παιδείας είχε συναινέσει για τη χρηματοδότηση του Συνεδρίου αλλά και την τωρινή ηγεσία του υπουργείου που τους στήριξε. Ανέφερε ότι συμμετέχουν στο συνέδριο κορυφαίοι επιστήμονες κι ευχαρίστησε το κοινό για τη συμμετοχή. Αρχικά μίλησε για το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας το οποίο στα 13 χρόνια ζωής του έχει επωμιστεί το βαρύ έργο της προώθησης της διδασκαλίας των ελληνικών γραμμάτων.

Εξήγησε πως το τμήμα αριθμεί περίπου 1.000 φοιτητές και μόλις 24 διδάσκοντες και πέντε συμβασιούχους, σημειώνοντας ότι αντιμετωπίζει δυσκολίες που είναι γνωστές και μπορούν να ξεπεραστούν με καλή θέληση. «Τα μέλη του Τμήματος, διδάσκοντες, φοιτητές και υπάλληλοι, πιστεύουμε ότι αν και υπολειπόμαστε σε κτιριακές εγκαταστάσεις, βιβλία και διδακτικό προσωπικό, διαθέτουμε πλούσιο έμψυχο υλικό που αποτελεί τη μοναδική αναγκαία προϋπόθεση για την αναζήτηση γνώσης. Ήδη, έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών πέντε κατευθύνσεων, ενώ διαθέτουμε μια μικρή αλλά πολύτιμη συλλογή ανέκδοτων αρχαίων ελληνικών παπύρων.

Δεν περιμένουμε θεαματική εισροή πόρων στα πανεπιστήμια μέσω των επιδοτούμενων προγραμμάτων των φιλολογικών τμημάτων ούτε και σύνδεση εκπαίδευσης και παραγωγής με καθαρά οικονομική έννοια.

Θα έπρεπε όμως να συνειδητοποιήσουν οι πανεπιστημιακές αρχές αλλά και οι κυβερνήσεις ότι τα φιλολογικά τμήματα παράγουν και προάγουν πολιτισμό, ένα σπάνιο, φθηνό στην παραγωγή του, αλλά σαφώς εξαγώγιμο προϊόν.

Θα άξιζε να προσπαθήσει κάποιος να ενισχύσει τη γλώσσα και τον πολιτισμό μας ώστε ακόμη κι αν δεν αποκτήσει στο μέλλον αξιοσημείωτη βαριά βιομηχανία η Ελλάδα να μπορέσει να εκμεταλλευτεί την παράδοσή της και να γίνει προθήκη του πολιτισμού της Ευρώπης.

Λίγα χιλιόμετρα δυτικότερα γεννήθηκαν ο Δημόκριτος και ο Πρωταγόρας. Στα Στάγειρα γεννήθηκε ο Αριστοτέλης. Στη Σαμοθράκη μάλλον πρωτοσυναντήθηκαν ο Φίλιππος ο Β΄ και η Ολυμπιάδα, οι γονείς του Μ. Αλεξάνδρου. Στους Φιλίππους πρωτοδίδαξε σε ευρωπαϊκό έδαφος ο Απόστολος Παύλος. Στη Θάσο πολέμησε ο ποιητής Αρχίλοχος. Δίπλα μας, η πατρίδα του Μάρωνα με το μεθυστικό κρασί της. Ζούμε στην πιο πλούσια χώρα του κόσμου. Ας την αγαπήσουμε και ας σκύψουμε στην παράδοσή της».

•Από το μέρος στο όλον

Στη συνέχεια, η κ. Ιωαννίδου επεχείρησε να εξηγήσει τον τίτλο του συνεδρίου. Είπε πως οι πηγές για την αρχαιότητα είναι αποσπασματικές. «Έτσι, οι αρχαιογνώστες καλούνται νʼ ανασυνθέσουν μια πραγματικότητα βασισμένη μόνο σʼ ένα μέρος της. Η αναγωγή από το μέρος στο όλον είναι μια έννοια που απαντάται στον Αριστοτέλη μέχρι τους νεότερους και σύγχρονους φιλοσόφους και χρησιμοποιείται σε διάφορες επιστήμες όπως τα μαθηματικά και τη γλωσσολογία αλλά ακόμη και στο σχεδιασμό λογισμικών συστημάτων με ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η εφαρμογή της στη φιλολογική πρακτική είναι συχνά επίπονη, πάντα γοητευτική κι ενίοτε επικίνδυνη, αν τα υφιστάμενα μέρη του όλου συγκολληθούν με τρόπο πειστικό αλλά όχι πραγματικό».

Προϊδεάζοντας για το περιεχόμενο του συνεδρίου η πρόεδρος του Τμήματος παρέθεσε ένα παράδειγμα από τη νεότερη ελληνική ποίηση. «Ο Γιώργος Σεφέρης γράφει το 1931 ένα ποίημα που επιγράφεται «Πάνω σʼ ένα ξένο στίχο». Αρχίζει: «Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα».

Πέρα από τη σοφή μορφή του Οδυσσέα που παρουσιάζεται στο ποίημα και μάς θυμίζει τον Οδυσσέα της «Ιθάκης» του Καβάφη (ποίημα γραμμένο το 1911), ο αναγνώστης που θα θέλει να ψάξει θα βρει τον στίχο αυτούσιο στο αλεξανδρινό σονέτο του αναγεννησιακού Joachim du Bellay, γάλλου ποιητή του 16ου αι. Και ο Οδυσσέας του du Bellay επιστρέφει στην πατρίδα του σοφός με τόση πείρα.

Ακόμη πιο πίσω και από τους τρεις ποιητές, χαμογελά ο Όμηρος που τους ενέπνευσε.

Στην ποίηση του Σεφέρη είδαμε την χρήση ενός αποσπάσματος ξένου έργου».Η κ. Ιωαννίδου έθεσε το ερώτημα αν έκαναν το ίδιο και οι αρχαίοι και απάντησε καταφατικά φέρνοντας ένα παράδειγμα από τον Πιττακό τον Μυτιληναίο.

Καθώς το συνέδριο διοργανώνεται σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης η Λέκτορας Ιωάννα Παπαδοπούλου που ανέλαβε την παρουσίαση του προγράμματος της έναρξης κάλεσε τον Dirk Obbink να χαιρετήσει. Ανέφερε ότι στον τομέα τους στην Οξφόρδη, ασχολούνται με τη συλλογή αποσπασμάτων από την αρχαία ελληνική λογοτεχνία και παρουσίασε ένα δείγμα παπύρου. «Η κ. Ιωαννίδου εξήγησε το είδος του παπύρου πάνω στο οποίο δουλεύουμε, αλλά δεν έχω το δικαίωμα να ανέβω εδώ και να μιλάω σʼ ένα συνέδριο το οποίο συνέλαβε και διοργάνωσε η κ. Ιωαννίδου και η Δρ. Κωνσταντινίδου» είπε και παραχώρησε το βήμα στην κ. Μπουρδάρα

Κ. Μπουρδάρα

«Ο μεγαλύτερος όγκος παπύρων διασώθηκε στην Αίγυπτο»

Η κ. Μπουρδάρα πήρε το λόγο χαιρετίζοντας αρχικά τον πρώην βουλευτή της ΝΔ Πασχάλη Κωνσταντινίδη και την Μάγδα Γιαμουστάρη όπως και τους καθηγητές που συμμετείχαν. Ανέφερε ότι οι ιστορικοί του Δικαίου επισκέπτονται συχνά την Κομοτηνή καθώς είναι η έδρα της Ιστορίας του Δικαίου της οποίος πρόεδρος είναι ο Καθηγητής της Νομικής Θράκης Κωνσταντίνος Πιτσάκης ο οποίος ήταν παρών στην έναρξη των εργασιών του συνεδρίου. Σημείωσε επίσης πως στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης εργάζεται μια διαπρεπής ελληνίδα επιστήμονας η Μαρίνα Κωνσταντινίδου «η οποία έχει τη δυνατότητα να δώσει τα φώτα της σʼ αυτή τη συνάντηση, έχοντάς την οργανώσει σε μεγάλο βαθμό».

Στη συνέχεια, αναφέρθηκε στην έκθεση παπύρων που είχε στηθεί στο εξωτερικό του κτιρίου Παπανικολάου και παρατήρησε πως η πλειοψηφία αυτών συνδέεται με λογοτεχνικούς παπύρους. Η ίδια μίλησε για τους παπύρους και το Δίκαιο κι εξήγησε πώς ανακάλυψε τη σύνδεση των δύο στην έναρξη των μεταπτυχιακών της σπουδών. Είπε πως από τις βασικές βοηθητικές επιστήμες της Ιστορίας του Δικαίου είναι η παπυρολογία.

•Τι είναι πάπυρος

«Πάπυροι ονομάζονται κείμενα του γραπτού λόγου που έφτασαν ως εμάς χάρη στη διάσωση της γραφικής ύλης πάνω στην οποία είχαν γραφεί και παράγονταν από το ομώνυμο φυτό, τον πάπυρο, ένα υδρόβιο φυτό που φύεται κυρίως στην Αίγυπτο. Πάπυροι έχουν καλλιεργηθεί επίσης στην Σικελία και την Κάτω Ιταλία.

Από την ψίχα του μίσχου του φυτού παράγονταν με την κατάλληλη επεξεργασία γραφική ύλη που είχε πολύ μεγάλη διάδοση στον αρχαίο κόσμο και πέρα από αυτόν, μέχρι και τον 9ο μ.Χ. αιώνα. Ο μεγαλύτερος όγκος παπύρων διασώθηκε στην Αίγυπτο, σε περιοχές όπως η Οξύρρυγχος.

Κείμενα της αρχαίας ελληνικής και λατινικής γραμματείας έχουν διασωθεί σε παπύρους αλλά κυρίως πράξεις της καθημερινής ζωής: μισθωτήρια συμβόλαια, ναυλοσύμφωνα, προικώα συμβόλαια, διαθήκες, διαζύγια, οικογενειακοί λογαριασμοί κα. Υπάρχουν αρχεία που αποτελούν σημαντικές πηγές για το Δίκαιο, τη διοικητική δομή και το φορολογικό σύστημα του κράτους στην ελληνιστική, την ρωμαϊκή και την πρώιμη βυζαντινή περίοδο».

Η κ. Μπουρδάρα εξήγησε στη συνέχεια τι είναι το αρχείο. «Πρόκειται για το σύνολο των ιδιωτικών ή δημοσίων εγγράφων παρόμοιου ή διαφορετικού περιεχομένου που δημιουργήθηκαν οργανικά ή και συσσωρεύτηκαν και χρησιμοποιήθηκαν από ένα πρόσωπο ή ένα συλλογικό σώμα στη διάρκεια των δραστηριοτήτων και των λειτουργιών τους, βρέθηκαν δε όλα μαζί στον ίδιο τόπο. Η Ρώμη είχε εισαγάγει σε κάθε περιοχή κρατική υπηρεσία και δημόσια βιβλιοθήκη η οποία ήταν αντίστοιχη του αρχειοφυλακείου».

Ανέφερε πως και ιδιώτες τηρούσαν έγγραφα καθημερινών συναλλαγών, όπως αποδείχθηκε και είπε πως τα περισσότερα αρχειακά έγγραφα αποσπάστηκαν από τα παπύρινα περιβλήματα των μουμιών.

Η κ. Μπουρδάρα σημείωσε πως η χρονική περίοδος ενός παπύρου μπορεί να καλύπτει ακόμη και 100 χρόνια και νʼ αφορά τρεις γενιές. Είπε πως οι πάπυροι δίνουν πληροφορίες και για άλλους τομείς της ζωής όπως είναι οι πνευματικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις, οικονομικά ζητήματα και προσωπογραφικές πληροφορίες.

Η ομιλία της περιστράφηκε γύρω από δυο θέματα, στους βυζαντινούς και τους νομικούς παπύρους. Χαρακτήρισε ως ενδιαφέρον τμήμα των αρχείων τους παπύρους της πρώιμης βυζαντινής περιόδου από τον 4ο μέχρι τον 7ο μ.Χ. αιώνα. Εξήγησε πως η Αλεξάνδρεια παρέμεινε το κέντρο εξαγωγής παπύρων προς όλες τις χώρες της Μεσογείου. Λόγω του ότι ο πάπυρος ήταν ακριβός και σπάνιος γιʼ αυτό κι όταν μπορούσαν χρησιμοποιούσαν την πίσω πλευρά του, όπως είπε.

«Βυζαντινοί πάπυροι βρέθηκαν εκτός από την Αίγυπτο στην Παλαιστίνη και την Ιουδαία. Το μεγαλύτερο μέρος των βυζαντινών παπύρων είναι συγκεντρωμένο σε συλλογές που φέρουν το όνομα της πόλης ή της συλλογής ή της περιοχής όπου ανακαλύφθηκαν». Πρόσθεσε πως παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον οι πάπυροι με συλλογή συμβόλων της ελληνικής ταχυγραφίας.

•Βυζαντινοί πάπυροι

Ανάμεσα στις πληροφορίες που αντλεί ο ερευνητής μέσα από τους βυζαντινούς παπύρους είναι και πληροφορίες για: την πολιτική ιστορία, την χρονολογία, τη γεωγραφία, την τοπογραφία, τη διοικητική οργάνωση, το Δίκαιο, το στρατό, την αστυνομία, την οικονομική και την πνευματική ζωή, τα θρησκευτικά θέματα και την μαγεία, ενώ σημαντικός είναι ο ρόλος τους και στη χρονολόγηση. «Πολλοί πάπυροι φέρουν χρονολογία. Συνέβαλαν μʼ αυτόν τον τρόπο στην αποκατάσταση της χρονολόγησης θεμάτων που σχετίζονται με τους πρώτους βυζαντινούς αυτοκράτορες, τον καθορισμό της χρονολογίας κάποιων γεγονότων καθώς επίσης και την χρονολογία των βασιλειών. Δίνουν επίσης τη δυνατότητα νʼ αντιληφθεί κάποιος με λεπτομέρειες τη σκοπιμότητα, τους τρόπους εφαρμογής και τα αποτελέσματα των διαφόρων διοικητικών μεταρρυθμίσεων στην Αίγυπτο. Δεν υπάρχει όμως γενική προσωπογραφική λίστα της βυζαντινής Αιγύπτου.

Για την ιστορία της πρώιμης Εκκλησίας και των ιδρυμάτων της οι πάπυροι αποτελούν πηγή πρώτης τάξεως» περιέγραψε η κα Μπουρδάρα.

Στη συνέχεια αναφέρθηκε σε μια σειρά από βυζαντινά αρχεία που η ίδια θεωρεί ενδιαφέροντα όπως είναι τα αρχεία της Αναστασίας με έγγραφα του 6ου μ.Χ. αιώνα και του Απίωνα, με έγγραφα με οικιακές δραστηριότητες και γεωργικές εργασίες, από τα τέλη του 5ου μέχρι και τον 7ο αιώνα μ.Χ. πριν περάσει στη σχέση παπύρων – Δικαίου.

Μαρία Αμπατζή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.