ο αστικος και οικιστικος «Θησαυρος» της βυζαντινης Θρακης

Η Γρατινή βρίσκεται στην ανατολική όχθη του Πάτερμου, στους νότιους πρόποδες της οροσοσειράς της Ροδόπης, δηλ. στο βόρειο άκρο της νότιας θρακικής πεδιάδας. Η «Γρατσιανού» ή Γρατινή υπήρξε αστικό κέντρο της εκτεταμένης ορεινής περιοχής, της Θράκης, το οποίο φαίνεται να διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο κατά το 13ο-14ο αι. Μετά την καταστροφή της θρακικής πρωτεύουσας, της Μοσυνουπόλεως, αποτέλεσε το σημαντικότερο οικιστικό κέντρο της κεντρικής Ροδόπης για τον 14ο αι.

Η πόλη Γρατιανούπολις (Γρατιανουπολιτών πόλις), της οποίας η ονομασία συνδέεται φανερά με τον αυτοκράτορα Γρατιανό (367-383), αντιπροσωπεύτηκε στη Σύνοδο του 431 από τον επίσκοπο Φιλαδέλφιο ή Φιλάδελφο. Ωστόσο, η ταύτιση της συγκεκριμένης επισκοπής με τη γνωστή από την υστεροβυζαντινή περίοδο θρακική πόλη, δεν είναι ασφαλής. Λίγο μετά το 1224, η «Γρατσιανού» κυριεύθηκε από τον Θεόδωρο της Ηπείρου. Το 1327, ο Ανδρόνικος Γ΄, καθώς πορευόταν από το Διδυμότειχο και με κατεύθυνση προς τα δυτικά εναντίον των στρατευμάτων του παππού του, συνάντησε «εν Γρατζιάνου πόλει περί εκβολάς της Θράκης κειμένη» τη μητέρα του, Ξένη.

Μάλλον, την άνοιξη του 1344, ο Ιωάννης Καντακουζηνός κατέκτησε την «Γρατιανού πόλιν» – που ήταν δύσκολο να κυριευθεί- υποστηριζόμενος ενδεχομένως από τον Momcilo και σε συνεργασία με τους αιχμαλώτους, που κρατούνταν στην ακρόπολη. Λίγο αργότερα και πριν από την εκστρατεία του στη Μόρρα, ο Ιωάννης Κατακουζηνός διόρισε το γιο του Ματθαίο: άρχοντα της Γρατιανουπόλεως, διάδοχο του Αγγελίτζη, καθώς και των υπόλοιπων πόλεων που κατείχε στη Χαλκιδική.

Πιθανόν, το καλοκαίρι του έτους 1348, ξεκινώντας ο Ματθαίος από τη Γρατιανούπολη, απέκρουσε τις επιθέσεις των Τούρκων στα θρακικά εδάφη που κετείχε. Την άνοιξη του 1355, ο Ματθαίος Κατακουζηνός που έδρευε στην Γρατιανούπολη και ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος, ο οποίος εμφανίστηκε με το στρατό του μπροστά στη συγκεκριμένη πόλη, συμφώνησαν ότι ο πρώτος θα παραχωρούσε τις θρακικές πόλεις στους Παλαιολόγους, με αντάλλαγμα τις βυζαντινές κτήσεις της Πελοποννήσου. Μόλις, όμως, ο Ματθαίος Καντακουζηνός αιχμαλωτίστηκε περί τα 1356 από τον Σέρβο Vojihna, η Γρατιανούπολη έγινε τόπος κατοικίας της οικογένειας των Καντακουζηνών.

Το 1357, η πόλη πέρασε στην κατοχή του Ιωάννη Ε΄. Η εγκατάλειψη και η καταστροφή του ναϊδρίου της Γρατινής συμπτίπτει με την εγκατάσταση των Φράγκων στην περιοχή, όπως φανερώνει η ανακάλυψη στο εσωτερικό του ναού εφυαλωμένης κεραμικής και εξαρτημάτων (τροχήλατων τριποδίσκων), ενός εργαστηρίου αγγειοπλαστικής της εποχής των Παλαιολόγων, καθώς και ενός θησαυρού νομισμάτων του α΄ μισού του 13ου αι.

Στο σημερινό χωριό Γρατινή, αποκαλύφθηκε μονόχωρο κοιμητηριακό παρεκκλήσι με τοιχογραφίες του 13ου αι.. Στο χώρο του ναού βρέθηκαν μετάλλινοι σταυροί “παλαιστινιακού τύπου” με εγχάρακτες ή και ανάγλυφες παραστάσεις, μαρμάρινες πλάκες από θωράκιο τέμπλου του 7ου- 9ου αι. και στην κόγχη της προθέσεως μικρά μολύβδινα φιαλίδια (κουτρούβια) με παραστάσεις του Αγίου Δημητρίου και της Θεοτόκου. Τα φιαλίδια περιείχαν μύρο από τον τάφο του αγίου Δημητρίου της Θεσσαλονίκης και βρέθηκαν στη Γρατσιανού, μεταφερμένα από κάποιο προσκυνητή

Oχυρώσεις: Τα «λείψανα» των οχυρώσεων της Γρατιανούπολης, κατασκευασμένα μάλλον τον 14ο αι., βρίσκονται λίγο πιο πάνω από το χωριό Γρατινή και πάνω σε ύψωμα, η δυτική πλαγιά του οποίου είναι απόκρημνη, καθώς δίπλα της περνάει ο ποταμός Πάτερμος. Η κάτοψη του φρουρίου έχει ακανόνιστο σχέδιο, με κατά μήκος έκταση από B. προς Ν., άνω των 250 ποδιών. Το ανατολικό τείχος διαθέτει κυκλικό πύργο. Κοντά σε ένα νεότερο παρεκκλήσι, βρέθηκε μία–υποθετικά- παλαιά εξάγωνη ορθογώνια κινστέρνα, μεγάλων διαστάσεων και με κυλινδρικούς θόλους. Η τοιχοδομία, που φθάνει έως και τα 4 μέτρα ύψος, αποτελείται από αργούς λίθους, κονίαμα, θραύσματα πλίνθων και ακατάστατη πλινθοδομή. Δε βρέθηκαν επαναχρησιμοποιημένα αρχιτεκτονικά μέλη ή κάποια ευρήματα της αρχαιότητας.

Κείμενα – Επιμέλεια: Τ.Β.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.