Αρωμα γυναικας …

Η Ερεντίζ Ατασού, Τουρκάλα συγγραφέας, η επίσης συγγραφέας Ρέα Γαλανάκη, η γνωστή λαϊκή ερμηνεύτρια Μαριώ, η σκηνοθέτης Κλεώνη Φλέσσα και η Ελισάβετ Χρονοπούλου, επίσης σκηνοθέτης, φιλοξενούνται σήμερα στο «Εμείς η Πόλις». Πέντε γυναίκες, δημιουργοί – καλλιτέχνες, μιλούν για τη γυναικεία δημιουργία, τα προσκόμματα και τα στερεότυπα στο δρόμο της καταξίωσης, για την έμπνευση και τον γυναικείο λόγο με αφορμή την 8η Μαρτίου, ημέρα κατά την οποία παγκοσμίως τιμάται η γυναίκα …

Συνεντεύξεις: Μαρία Νικολάου

«Η γυναίκα δεν είναι μονόλογος, είναι διάλογος, είναι πάντα ο διάλογος με την εποχή της, με το αρσενικό, με τα παιδιά της», δηλώνει η συγγραφέας Ρέα Γαλανάκη και σημειώνει: «Δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρός γυναικείος λόγος εάν δεν τεθεί σε μια επικοινωνία, σε ένα διάλογο με το υπόλοιπο περιβάλλον είτε στο παρελθόν αναφερόμαστε είτε στο παρόν».

Γιατί αγωνίζονται – και γράφουν – οι γυναίκες σήμερα;

Θεωρώ ότι, όταν εμείς οι γυναίκες γράφαμε μέσα στη Δικτατορία και μέχρι το 1989 – 1990 περίπου, είχαμε μεγαλύτερη άνεση, μεγαλύτερη ελευθερία. Έχω την εντύπωση ότι η κοινωνία μετά το 1990, στην Ελλάδα ειδικά, έχει ιδιαίτερα συντηρητικοποιηθεί, παρόλο που είναι μια σταθερή δημοκρατία πλέον, και πρέπει όλοι να είμαστε πάρα πολύ ευτυχείς γι’ αυτό γιατί είναι ό,τι πιο σημαντικό έχει γίνει. Παρόλα αυτά, μέσα στην ίδια την κοινωνία έχουν πάρα πολύ συστηματοποιηθεί κάποια μορφώματα, τα οποία είναι ακραία, τα οποία μπορεί να είναι φασιστικά, ξενοφοβικά, φανατικά χριστιανικά κ.ά. Έχω την εντύπωση ότι ξαφνικά οι γυναίκες αρχίζουν να δίνουν μια μάχη, αλλά αυτή τη μάχη πλέον δεν τη δίνουμε για κάποιες αριστερές ιδέες, που και αυτές πια πολύ μας προβληματίζουν αν υπήρξαν και ήταν σωστές ή τέλος πάντως αν εξακολουθούν να υπάρχουν. Αλλά μας προβληματίζει πιο πολύ ότι πρέπει να υποστηρίξουμε πολύ βασικά πράγματα της δημοκρατίας. Δηλαδή αυτό το Ισότητα – Αδελφότητα – Ελευθερία. Είναι απίστευτο, μπροστά στα προβλήματα που έχουν ανακύψει σε μια κοινωνία το να μπορεί κανείς να θεμελιώσει και να υποστηρίξει αυτά τα πράγματα, είναι πάρα πολύ σημαντικό.

Αυτό στη λογοτεχνία είναι πιο δύσκολο;

Βέβαια, αυτό στη λογοτεχνία είναι πολύ πιο περίπλοκο, δεν γράφουμε για να κάνουμε ούτε μπροσούρα ή τίποτε άλλο.

Ενδιαφέρει κανέναν αν αυτός που γράφει είναι άνδρας ή γυναίκα;

Για μένα ο γυναικείος λόγος δεν σημαίνει απολύτως τίποτα στη λογοτεχνία Είναι ευχάριστο το ότι οι γυναίκες τώρα μπορούμε πιο εύκολα να γράφουμε, αλλά πάντα σημασία έχει το τι γράφουμε, είτε γυναίκες είμαστε είτε άνδρες. Όταν μπαίνουμε στη λογοτεχνία δεν ενδιαφέρει τόσο πολύ ότι είμαστε γυναίκες.

Υπάρχουν θέματα γυναικεία;

Δεν υπάρχουν θέματα γυναικεία, αυτό το απορρίπτω τελείως. Δεν υπάρχει τρόπος γυναικείος. Τι θα πει τρόπος γυναικείος; Η γυναίκα δεν είναι μονόλογος, είναι διάλογος, είναι πάντα ο διάλογος με την εποχή της, με το αρσενικό, με τα παιδιά της. Δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρός γυναικείος λόγος, εάν δεν τεθεί σε μια επικοινωνία, σε έναν διάλογο με το υπόλοιπο περιβάλλον, είτε στο παρελθόν αναφερόμαστε είτε στο παρόν.

Θα μπορούσαν να αποτελέσουν θέμα των βιβλίων σας οι δολοφονημένες από φίλια χέρια γυναίκες στα βάθη της Τουρκίας; Ρωτήσαμε την τουρκάλα συγγραφέα κ. Ερεντίζ Ατασού και απάντησε: «Όχι τώρα , ίσως στο μέλλον. Οι δολοφονημένες γυναίκες, οι καταπιεζόμενες πάντα με προβληματίζουν.».Η ίδια είναι βέβαιη ότι υπάρχει γυναικεία γραφή…

Υπάρχει γυναικεία γραφή, γυναικείος, ξεχωριστός λόγος στη δημιουργία;

Ναι, το πιστεύω πως υπάρχει. Οι γυναίκες έχουν διαφορετικές ικανότητες να δημιουργούν σε σχέση με τους άντρες. Ως άνθρωποι μοιραζόμαστε, ζούμε πολλές και διαφορετικές καταστάσεις, γυναίκες – άνδρες. Μοιραζόμαστε την ανθρώπινη κοινότητα. Έχουμε διαφορετικά σώματα, συναισθήματα. Οι γυναίκες, όμως, λόγω του φύλου τους, ζουν διαφορετικές εμπειρίες, τις οποίες και μετουσιώνουν στη γραφή. Έχουμε διαφορετική κουλτούρα στον τρόπο που δεχόμαστε καταστάσεις και στον τρόπο που δημιουργούμε. Υπάρχουν διαφορές στον τρόπο γραφής ενός άνδρα και μιας γυναίκας λόγω των εμπειριών που βιώνουν. Η γραφή είναι πολύπλοκη υπόθεση. Δεν εξαρτάται μόνο από την ταυτότητα και το φύλο ο τρόπος γραφής.

Μπορεί η γραφή να «προδίδει» και την ταυτότητα του συγγραφέα;

Όχι. Για παράδειγμα η Μαργαρίτα Γιουρσενάρ, όταν την διαβάζει κανείς, δεν μπορεί να καταλάβει ότι είναι γυναίκα η συγγραφέας. Δεν ισχύει το ίδιο με τα έργα της Μαργκερίτ Ντυράς, κρύβεις το όνομά της σε ένα βιβλίο της, αλλά καταλαβαίνεις αμέσως ότι είναι γραμμένο από γυναίκα.

Αντιμετωπίζουν οι γυναίκες περισσότερα προβλήματα στην καθιέρωση;

Είναι λιγότερο τυχερές να μπουν στον λογοτεχνικό κύκλο και μετά να σταθούν σ΄ αυτόν. Αν δεν ανήκεις σε κάποιον κύκλο, πολιτικό για παράδειγμα, σε κάποια ένωση, θα χρειαστεί να παλέψεις πολύ.

Εσείς συναντήσατε δυσκολίες;

Συνάντησα δυσκολίες στα πρώτα μου χρόνια. Θεωρώ ότι είμαι τυχερή διότι έχω μια πανεπιστημιακή καριέρα και δεν θα με πείραζε πολύ αν δεν με αποδεχόταν. Αν όμως ήταν διαφορετικά τα πράγματα, θα είχα προβλήματα.

Για τις δυσκολίες που έκρυβε το λαϊκό πάλκο για τις γυναίκες μιλά η γνωστή ερμηνεύτρια Μαριώ. «Όταν περνούσα, δεν ήθελαν ούτε να τους ακουμπάει ο αέρας του κορμιού μου. Ήταν οδυνηρό, ήταν μεγάλη πίκρα να περνάς στο δρόμο και να λένε ‘‘ η ντιζέζ, μην ακουμπάτε’’ και να σιγοψιθυρίζουν».

Μαριώ: «Ήταν μεγάλη πίκρα να περνάς στο δρόμο και να λένε ‘‘η ντιζέζ, μην ακουμπάτε’’»

Εσείς βρεθήκατε πολύ μικρή στον χώρο. Τι θυμάστε από το ξεκίνημά σας;

Το 1958, όταν ξεκίνησα να δουλεύω, ήμουν 13 ετών! Το μεγαλύτερο όνομα ήταν ο Μάρκος Βαμβακάρης. Για μένα ήταν δέος η συνεργασία μαζί του. Ένιωσα πολύ τρακ όταν του ζήτησα να τραγουδήσω μαζί του και μου είπε: «Βεβαίως Μαριώ!». Εγώ ήμουν κοπελίτσα ακόμη και έπαιζα ήδη ακορντεόν. «Ξέρεις να παίζεις και όργανο, εσύ είσαι επαγγελματίας σωστή!» μου είχε πει.

Ήμουν με τον πατέρα μου. Ήταν ντράμερ και πηγαίναμε μαζί. Ήταν χώρος δύσκολος η νύχτα για μια κοπελίτσα, αλλά, όταν είσαι με τον πατέρα σου, έχεις κάποιον να σε προστατεύει. Το ‘64 έμεινα μόνη μου. Θυμάμαι, όταν βγήκα να τραγουδήσω μόνη μου, χωρίς το ακορντεόν, γυρνούσα και έλεγα στους μουσικούς: «Παιδιά τα λέω καλά;».

Ακόμη και σήμερα έχετε, από ό,τι ξέρω, μια ξεχωριστή σχέση με τους μουσικούς…

Αυτό είναι αλήθεια. Δεν έπαψα στιγμή να σέβομαι τους μουσικούς. Οι μουσικοί για μένα είναι το άλφα και το ωμέγα. Όταν γνωρίσεις το πατάρι, έχεις ζήσει στο πάλκο, ξέρεις ότι χωρίς τους μουσικούς δεν γίνεται τίποτα. Πόσο μπορείς να τραγουδάς «α καπέλα» κάποια τραγούδια σε ένα μαγαζί; Οι μουσικοί είναι οι δημιουργοί και το «στόλισμα» του τραγουδιού.

Υποθέτω ότι δεν ήταν εύκολη η πορεία σας σε έναν τέτοιο χώρο, όπως η νύχτα. Είναι δύσκολος και γίνεται ακόμη δυσκολότερος για μια γυναίκα….

Δεν ήταν καθόλου εύκολος ο δρόμος. Μεγάλος αγώνας. Ήταν δύσκολη η δουλειά η δική μου, σε ένα ανδροκρατούμενο επάγγελμα και να έχεις να αντιμετωπίσεις την τότε κοινωνία του αναλφαβητισμού και της συντήρησης. «Μακριά από τη γυναίκα της νύχτας, την τραγουδίστρια» έλεγαν και πρόσθεταν: «Αυτές γυρίζουν πότε με τον έναν και πότε με τον άλλον».

Γυναίκες – άντρες, πάντοτε λένε εύκολα και αλόγιστα αρνητικά σχόλια για τις γυναίκες. Η ελληνική κοινωνία δεν φείδεται ποτέ, φαντάζομαι δε ότι τότε ήταν περισσότερο «γενναιόδωρη» σε τέτοιου είδους σχόλια…

Έτσι ακριβώς. Όταν περνούσα δεν ήθελαν ούτε να τους ακουμπάει ο αέρας του κορμιού μου. Ήταν οδυνηρό, ήταν μια μεγάλη πίκρα να περνάς στο δρόμο και να λένε: «Η ντιζέζ, μην ακουμπάτε» και να σιγοψιθυρίζουν.

Πάντως τώρα οι καλλιτέχνες, οι ερμηνευτές δεν βρίσκουν ησυχία από τους θαυμαστές τους…

Τώρα σαφώς και έχουν αλλάξει τα πράγματα. Ο κόσμος αγαπά τους τραγουδιστές. Δυστυχώς έχουν πεθάνει οι μεγάλες γυναίκες και οι μεγάλοι ρεμπέτες που έχουν δώσει τόση μεγάλη κληρονομιά στο ελληνικό τραγούδι, χωρίς να γευτούν αυτή την καταξίωση και την αγάπη του κόσμου.

Αυτό σας οδήγησε να πάρετε μέρος στο δίσκο – αφιέρωμα του Νότη Μαυρουδή στις μεγάλες ερμηνεύτριες που δεν είναι πια κοντά μας;

Ναι, πρόκειται για πορτρέτα γυναικών, για τραγουδίστριες που δεν είναι τώρα κοντά μας, μια δουλειά που έγινε με πρωτοβουλία του Νότη Μαυρουδή. Εκείνος με επέλεξε για ένα μικρό αφιέρωμα για τη Στέλλα Χασκίνη, τραγουδίστρια που πέθανε νέα. Είχα πει στη Γλυκερία ότι ήμουν από τη Θεσσαλονίκη, από την περιοχή που ζούσε και εκείνη, στην Λεωφόρου Στρατού. Ήταν Ισραηλίτισσα και έμενε κοντά στη γειτονιά μου, την ανέφερε και ο πατέρας μου μάλιστα μέχρι που έφυγε για την Αθήνα. Εκείνη είχε πει για πρώτη φορά εκείνο το κομμάτι «Κορίτσι ξένο» του Β. Τσιτσάνη. Όταν ερμήνευσα το κομμάτι ένιωσα τέτοια συγκίνηση, που βγήκε στην ερμηνεία κι ήταν πράγματι ξεχωριστή. Το είπαν και οι άλλοι ότι ήταν πολύ πιο εκφραστικό, το ζούσα, ήταν πολύ πονεμένος ο στίχος.

Για κοπέλες που έφευγαν 16 χρονών από τα σπίτια τους για να πάνε σε απομακρυσμένες περιοχές της Ελλάδος – και όπου υπήρχε ελληνισμός – για να διδάξουν και πάρα πολλές φορές αντιμετωπιζόντουσαν ως εχθροί, μιλά η σκηνοθέτης Κλεώνη Φλέσσα, με αφορμή το ντοκιμαντέρ της «Οι πρώτες δασκάλες», (έργο που θα προβληθεί την επόμενη εβδομάδα στην Κομοτηνή), για τη γυναικεία ματιά πίσω από την κάμερα…

Το ντοκιμαντέρ «Οι πρώτες δασκάλες» πώς προέκυψε;

Με ώθησαν να το κάνω αυτό το ντοκιμαντέρ τα στοιχεία που είχα και που δεν είχαν λάβει τη δημοσιότητα που θα έπρεπε. Κανένας δεν ήξερε ότι αυτές οι κοπέλες, που έφευγαν 16 χρονών από τα σπίτια τους για να πάνε σε απομακρυσμένες περιοχές της Ελλάδος και όπου υπήρχε ελληνισμός για να διδάξουν, πάρα πολλές φορές αντιμετωπιζόντουσαν ως εχθροί. Οι κάτοικοι αυτών περιοχών δεν ήθελαν δασκάλες. Δεν είναι λίγες οι μαρτυρίες των βιασμένων δασκάλων. Άλλες προπηλακίστηκαν, άλλες διώχτηκαν. Υπάρχουν πάρα πολλά στοιχεία για την περίοδο μετά την απελευθέρωση έως το 1940.

Και οι δασκάλες που επιλέξατε, φαντάζομαι ότι κάθε άλλο παρά τυχαίες επιλογές θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν…

Τρία ονόματα καθόλου τυχαία. Όταν διάβασα γι’ αυτές και όταν έμαθα περισσότερα είπα αμέσως ότι γι αυτό θα πρέπει να μιλήσω. Δεν μπορείς να κλείνεις τα μάτια σου ή τον στόμα σου, όταν βλέπεις μια ιστορία για την οποία κανένας δεν μιλάει.

Ξεχωρίζει η Αγία Φιλοθέη;

Η πρώτη δασκάλα είναι η Αγία Φιλοθέη. Όταν την έπιασαν οι Τούρκοι την σκότωσαν. Είχε φτιάξει έναν «Παρθενώνα», ένα μικρό Μοναστήρι, όπου πήγαιναν όλες οι γυναίκες για εκπαίδευση, πλούσιες και άπορες. Ήταν χώροι που λειτουργούσαν παράνομα, δεν έπρεπε να το ξέρουν οι Τούρκοι. Φοιτούσαν γυναίκες και αγόρια, μάθαιναν γραφή, ανάγνωση και ιστορία. Η δεύτερη, η Ευανθία Καϊρη, δασκάλα κι αυτή στους χρόνους της Επανάστασης. Πολύ σημαντική γυναίκα. Και η νεότερη, η Ιωάννα Στεφανόπολη, η πρώτη γυναίκα που εγγράφεται στο πανεπιστήμιο.

Επαναλαμβάνω ήταν χρέος μου, αλλά ήμουν και τυχερή που «έπεσα» στα στοιχεία αυτά. Το έψαξα κι εγώ λίγο, αλλά όταν έχεις αυτά στοιχεία είναι πρόκληση.

Γιατί «επιμένετε» κάνοντας και ιστορικά ντοκιμαντέρ;

Νομίζω ότι όσο πιο καλά γνωρίζεις την ιστορία σου, τόσο πιο καλά περπατάς προς το μέλλον. Σίγουρα σήμερα δεν προπηλακίζουν μια δασκάλα, αλλά γνωρίζοντας όλη αυτή την ηρωική στάση άλλων πολλών γυναικών παίρνεις εφόδια να είσαι κι εσύ αν όχι ηρωικός, να στέκεσαι τουλάχιστον όρθιος, να έχεις τις αντοχές σου.

Η ματιά των γυναικών που κάνουν ντοκιμαντέρ διαφέρει από αυτή των ανδρών;

Έχω συμπεράνει ότι σίγουρα διαφέρει. Αποκλείεται ένας άντρας που κάνει ντοκιμαντέρ με τις πρώτες ελληνίδες δασκάλες ή την Κασσιανή ή την Αλταμούρα. Ή με οποιοδήποτε γυναικείο πρόσωπο. Εμάς μας ενδιαφέρει διότι, αν δεν στήσουμε ή αν δεν ξαναγράψουμε την ιστορία, δεν έχουμε μέλλον. Πρέπει να μιλήσουμε για ανθρώπους που δεν έχει μιλήσει ποτέ κανένας. Συνήθως οι γυναίκες ήταν παραγκωνισμένες. Δείτε την Κασσιανή. Ακριβώς επειδή ήταν μία στο σύνολο πολλών ανδρών, αλλά πολύ σημαντική. Ενώ είχε γράψει πολύ περισσότερα από όσα της αποδίδονται, πάρα πολύ τα πήρανε ως δικά τους. Κι αυτό είναι ιστορικό ντοκουμέντο. Είναι γεγονός ότι εκείνη την εποχή πάρα πολλοί καρπώθηκαν από το πνεύμα της. Πρέπει να γράψουμε μια αλήθεια πάνω σε πρόσωπα, τα οποία τα έχουν παραγκωνίσει ή δεν τα αναφέρουν καθόλου.

Ντοκιμαντέρ ή κινηματογράφος, τι επιλέγετε;

Όλες οι σκηνοθέτριες ασχολούνται με τα δύο είδη. Εξαρτάται από το τι σου αρέσει να ψάξεις, σε ποια περίοδο είσαι, τι είναι αυτό που σε νοιάζει να βγάλεις προς τα έξω. Ακόμη και στις ταινίες υπάρχει γυναικείος λόγος. Τα τελευταία 15 χρόνια οι γυναίκες έχουν πλαισιώσει τον κινηματογράφο πάρα πολύ.

Γυναικείος και πολιτικοποιημένος;

Πολιτικοποιημένος είναι κάθε λόγος, ακόμη και αυτός που θεωρείται «απολιτικός». Δεν μπορείς, από τη στιγμή που αρθρώνεις λόγο, να μην είναι πολιτικός, ό,τι λόγος κι αν είναι. Και νομίζω ότι αυτό είναι ξεκάθαρο, δηλαδή ακόμη κι όταν λες «εμένα δεν με νοιάζει» παίρνεις μια πολιτική θέση. Εμένα με νοιάζει όμως, και παίρνω πολιτική θέση, ναι! Δεν μπορείς να μην έχεις άποψη για όσα συμβαίνουν σήμερα, όσα συνέβησαν στο παρελθόν. Κουβαλάμε το παρελθόν μας και κοιτάμε το μέλλον μας, δεν γίνεται αλλιώς.

Οι γυναίκες στο Ισλάμ. Σας έχει αγγίξει ως θέμα;

Με έχει αγγίξει, αλλά δεν έχω ασχοληθεί. Εάν κάποιος μου δείξει το δρόμο για να αρχίσω να «σκαλίζω», ευχαρίστως να το αγγίξω το θέμα, αλλά δεν έχω έναυσμα αυτή τη στιγμή.

«Ένα τραγούδι δεν φτάνει»… Μια ταινία για την προσπάθεια τεσσάρων ανθρώπων, που αγαπιούνται πολύ, να σταθούν άξιοι της αγάπης τους. Για τις προσπάθειες των γυναικών να δημιουργήσουν συζητάμε με την σκηνοθέτη της ταινίας, την κ. Ελισάβετ Χρονοπούλου. Για τον κινηματογράφο, τα σχόλια του κοινού, τη δημιουργία και τις γυναίκες που διανύουν διπλό δρόμο χωρίς ποτέ να φτάνει…

Η κριτική του κόσμου πόσο σας επηρεάζει;

Μετράνε πάρα πολύ τα σχόλια του κόσμου. Δυστυχώς όμως μετράνε τα άσχημα περισσότερο από τα καλά. Όλα τα καλά λόγια που λένε σε «γλυκαίνουν» λίγο, αλλά ένας να πει κάτι κακό σε πληγώνει πάρα πολύ.

Ο χώρος σας είναι πολύ σκληρός, έτσι δεν είναι;

Είναι πολύ σκληρός ο χώρος γενικότερα. Είναι πολύ σκληρός για όλες τις γυναίκες – ακόμη και στην εποχή μας – που θέλουν να διεκδικήσουν να είναι δημιουργοί. Όσες το τολμήσουν, έχουν να διαβούν έναν δρόμο ακανθώδη. Είναι πάρα πολύ δύσκολο, απόδειξη αποτελεί το γεγονός ότι γυναίκες σκηνοθέτιδες που καταφέρνουν να φτάσουν στη μεγάλου μήκους ταινία είναι ελάχιστες σε σχέση με αυτές που ξεκινάνε στις Σχολές. Σε μια Σχολή Κινηματογράφου τα κορίτσια είναι τριπλάσια από τα αγόρια, στο φεστιβάλ της Δράμας που πηγαίνουμε με τις μικρού μήκους ταινίες είμαστε μισοί – μισοί. Στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης ήμασταν δύο γυναίκες ανάμεσα σε πενήντα άντρες.

Μόνο στον κινηματογράφο συμβαίνει αυτό;

Όχι μόνο στον κινηματογράφο. Οι γυναίκες που θέλουν να είναι δημιουργοί έχουν να αντιμετωπίσουν μεγάλα προβλήματα. Είναι η κοινωνία τέτοια. Δεν το κάνουν οι άνδρες συνάδελφοι, ίσα – ίσα μας υποστηρίζουν. Οι άνδρες σκηνοθέτες, επειδή ακριβώς είναι σκηνοθέτες και δημιουργοί, καταλαβαίνουν και σε υποστηρίζουν. Είμαστε ακόμη ως κοινωνία πάρα πολύ πίσω σε σχέση με την ισότητα. Αυτό το πιστεύω, το βλέπω. Όταν θέλεις να είσαι μια εργαζόμενη μητέρα με ωράριο κ.τ.λ. εντάξει, δουλειά μπορείς να βρεις. Όταν διεκδικείς κάτι περισσότερο, να είσαι δημιουργός, τότε η κοινωνία δεν είναι έτοιμη να το δεχτεί αυτό και να το δώσει σε μια γυναίκα. Και μάλιστα σε μια γυναίκα που τολμάει να θέλει να έχει και οικογένεια και να μην ταχθεί σ΄ αυτό και γίνει άνδρας.

Για τους άνδρες δεν τίθενται τέτοιου είδους ζητήματα…

Οι άνδρες συνάδελφοί μου, της γενιάς μου, έχουν οικογένεια. Πώς όμως; Έχουν καταπληκτικές γυναίκες που μεγαλώνουν τα παιδιά τους και εκείνοι λένε «γράφω». Όταν ο «μπαμπάς γράφει» κανείς δεν χτυπάει την πόρτα να τον ενοχλήσει. Το οκτάωρο που ο μπαμπάς γράφει όλοι το σέβονται. «Η μαμά γράφει» δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει όχι μόνο για το παιδί, δεν υπάρχει ούτε για το σύζυγο ούτε για την πεθερά ούτε για την οικιακή βοηθό ούτε για τη μαμά της. Αν μια γυναίκα θέλει να ζήσει σαν άνδρας δημιουργός, δηλαδή εργένης, και να μην κάνει οικογένεια, να μην διεκδικεί τίποτα άλλο και να μάχεται, τότε εντάξει, δεν υπάρχει πρόβλημα.

Και για το έργο των γυναικών υπάρχει προκατάληψη;

Ναι, πιστεύω ότι υπάρχει προκατάληψη και για το έργο. Το έργο μιας γυναίκας στην τέχνη και στην επιστήμη, αν υπογραφόταν από ένα ανδρικό όνομα, θα είχε ένα 10% πριμ, οπωσδήποτε.

Λένε δηλαδή «Μια γυναίκα ακόμη που δεν έχει να πει κάτι»;

Λένε «Μια γυναίκα ακόμη»! Δεν τολμάει να το πει, αλλά το κάνει! Δεν νομίζω ότι η κοινωνία έχει αποδεχθεί ότι η γυναίκα μπορεί να είναι μεγάλος καλλιτέχνης, μεγάλος επιστήμονας, μεγάλος δημιουργός. Λίγο χώρο μας έχουν δώσει. Δηλαδή, ότι η γυναίκα μπορεί να είναι Αϊνστάιν δεν το αποδέχονται. Μπορεί να είναι όμως βοηθός του Αϊνστάιν. Μπορεί να είναι μια ερευνήτρια, αλλά δεν μπορεί να ανακαλύψει το φάρμακο για τον καρκίνο. Μπορεί να είναι μια σκηνοθέτης, αλλά όχι αυτή που θα μείνει στην ιστορία.

Διαβαίνουν διπλό δρόμο για την καθιέρωση οι γυναίκες;

Ναι, διπλό και τρίδιπλο πολλές φορές.

Βλέπετε τις γυναίκες ως ιστορικό υποκείμενο στα έργα σας;

Αν γυρνούσε ο πατέρας αντιστασιακός, στο σπίτι θα έκαναν πάρτι, γιορτή, θα του απέδιδαν τιμές. Με την γυναίκα – αντιστασιακό δεν έγινε κάτι τέτοιο. Αυτό λέει αυτή η ταινία. Η μαμά δεν επιτρέπεται να αφήσει το παιδί της. Η μαμά είναι μαμά. Αν ήταν ο μπαμπάς που επιστρέφει ως αντιστασιακός, το παιδί θα ήταν περήφανο και δεν θα τον αποχωριζόταν ποτέ. Τη μαμά την τιμώρησε για μια ζωή και την τιμώρησε και γιατί η μαμά είναι και μεγάλη καλλιτέχνης.

Η ίδια όμως αμφισβητεί το έργο της, αυτοσαρκάζεται…

Αυτή η γυναίκα σε όλη την ταινία λέει ότι δεν είναι σίγουρη γι’ αυτό που έκανε. Το κόστος του να χάσει το παιδί της δεν ήθελε να το πληρώσει. Αν ξαναγύρναγε πίσω και αν ήξερε τι πρόκειται να γίνει, τότε δεν θα το έκανε.

Τελικά όσο και να δώσει μια γυναίκα, ποτέ δεν είναι αρκετό, έτσι δεν είναι;

Ναι, αυτό λέει και η ταινία: «Ένα τραγούδι δεν φτάνει»… Όλοι οι πρωταγωνιστές αγαπιούνται, αλλά η αγάπη αυτή δεν φτάνει, γι’ αυτό είναι κατά κάποιον τρόπο πολιτική ταινία. Η αγάπη τελικά δεν φτάνει, είναι και η κοινωνία που μπαίνει ανάμεσα, το χρέος μας προς άλλα πράγματα. Δεν είμαστε ελεύθεροι. Η γυναίκα όλο δίνει και όλο θα πρέπει να δώσει κάτι παραπάνω. Συνέχεια προσφέρει και συνέχεια διαπιστώνει ότι δεν φτάνει αυτό που προσέφερε, ότι της ζητούν όλο και περισσότερα.

Διακρίνω ότι ως ήρωες επιλέγετε στις ταινίες σας καθημερινούς και μη ηρωικούς τύπους…

Ισχύει αυτό. Αυτή η γυναίκα, για παράδειγμα, δεν είναι ο Παναγούλης. Ίσα – ίσα είναι μια γυναίκα που λέει η ίδια μέσα στη φυλακή «Έκανα αντίσταση του κώλου! Τι έκανα;». Δεν την έγραψε η ιστορία. Ήταν ένα κορίτσι που δεν άντεχε, ασφυκτιούσε και βγήκε στο δρόμο. Δεν ήταν η μεγάλη αγωνίστρια.

Και η φράση της συγκρατούμενης της «Ό,τι θέλω θα κάνω μέσα στο κελί μου» δεν είναι οξύμωρο; Πώς μπορεί κανείς σε ένα κελί να κάνει ό,τι θέλει;

Χαίρομαι που την επισημάνατε αυτή τη φράση. Θεωρώ ότι σ΄ αυτήν την ταινία υπάρχουν δυο – τρεις φράσεις που είναι φράσεις – κλειδιά για μένα Ήταν ξεχωριστή φράση, αυτό είναι γυναικείος λόγος, διότι κάπως έτσι νιώθουν οι γυναίκες γενικότερα.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.