Στο φως ο διαλογος των συγγραφεων του Μεσοπολεμου με τον «Δον Κιχωτη» του Θερβαντες

Στο καλύτερο βιβλίο που διαβάσαμε τελευταία παραχωρείται σήμερα ο λόγος. Αφορά στο βιβλίο της Αλεξάνδρας Σαμουήλ με τίτλο ο «Ιδαλγός της Ιδέας» που κυκλοφόρησε εδώ και λίγο καιρό, με συγγραφέα την πανεπιστημιακό Αλεξάνδρα Σαμουήλ, από τις εκδόσεις Πόλις. Ένα βιβλίο που επαναφέρει ( μαζί με τη μετάφραση του Θερβάντες από την Αγαθή Δημητρούκα) τον Δον Κιχώτη στη ζωή μας και αναδεικνύει πόσο γόνιμα συνομίλησαν μαζί του γενιές και γενιές νεοελλήνων… Για το προαναφερθέν βιβλίο αλλά και το συγγραφέα του «Δον Κιχώτη», τον Θερβάντες επιλέξαμε την αναλυτική παρουσίαση της καθηγήτριας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου γιατί μας υπενθυμίζει πολλά για το φαινόμενο Θερβάντες και γιατί μας δίδει την ευκαιρία για ένα κανονικό ταξίδι στο μαγευτικό του κόσμο, που συγκεφαλαιώνει πολλά από τα κορυφαία ζητήματα της ανθρώπινης περιπέτειας…

Όταν πρωτοδημοσιεύτηκε το μυθιστόρημα του Θερβάντες « Δον Κιχώτης», οι αναγνώστες διάβαζαν κυρίως την κωμική πλευρά του. Όμως, οι μεγάλοι εκπρόσωποι του γερμανικού ρομαντισμού είδαν στον Δον Κιχώτη έναν ειρωνικό και τραγικό ήρωα στρατιώτη-ποιητή.

Ο «Δον Κιχώτης» είναι δεύτερος σε πωλήσεις ανά τον κόσμο μετά τη Βίβλο και έχει παγκοσμίως θεωρηθεί ως το σημαντικότερο μυθιστόρημα των νεότερων χρόνων.

Η καινούργια μετάφραση του Β΄ μέρους του Δον Κιχώτη από την Αγαθή Δημητρούκα και η μελέτη της Αλεξάνδρας Σαμουήλ για την πρόσληψή του στην Ελλάδα εμπλουτίζουν ουσιαστικά την ελληνική βιβλιογραφία για το αριστούργημα του Θερβάντες.

Η νέα μετάφραση του Β΄ μέρους του μυθιστορήματος έρχεται να συμπληρώσει την κλασική μετάφραση του Α΄ μέρους από τον Κώστα Καρθαίο- την πρώτη που έγινε στη δημοτική και πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Νουμάς την περίοδο 1919-1921. Ο Καρθαίος πέθανε πριν προλάβει να ολοκληρώσει τη μετάφραση του Β΄ μέρους, έτσι τη συμπλήρωσαν το 1961 ο Κώστας Κουλουφάκος και το 1964 η Ιουλία Ιατρίδη. Η συγγραφέας και στιχουργός Αγαθή Δημητρούκα, που φιλοτέχνησε τη νέα απόδοση του Β΄ μέρους, είναι γνωστή για τις προσεγμένες και ιδιαίτερα ευαίσθητες εργασίες της. Εδώ, προσπάθησε να ακολουθήσει το ύφος του Κώστα Καρθαίου, είναι όμως ολοφάνερη και η προσωπική, δημιουργική προσέγγισή της. Η ευρηματική απόδοση του αστείρευτου χιούμορ του Θερβάντες, οι δεξιοτεχνικοί χειρισμοί που αναδεικνύουν το ιδιαίτερο άρωμα μιας παλιάς αλλά τόσο γλαφυρής και κυρίως ποιητικής γλώσσας συμβάλλουν αποτελεσματικά στην απόλαυση του μοναδικού αυτού κειμένου.

Η μελέτη της Αλεξάνδρας Σαμουήλ από την άλλη είναι μια πρωτότυπη, ανεκτίμητη εργασία που μας δίνει όλα εκείνα τα κλειδιά για να κατανοήσουμε την τεράστια και διαχρονική επιτυχία του μυθιστορήματος του Θερβάντες, ενώ επιπλέον προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να περιπλανηθούμε στις βιβλιοθήκες και τους στοχασμούς των μεγάλων συγγραφέων της παγκόσμιας και ελληνικής λογοτεχνίας που, όπως αποδεικνύεται, τοποθετούσαν τον Δον Κιχώτη σε περίοπτη θέση και έβρισκαν σ΄ αυτόν μιαν αστείρευτη πηγή έμπνευσης. Αυτό δείχνουν ο Χένρι Φίλντινγκ με τον Τομ Τζονς, o Φλωμπέρ με την Κυρία Μποβαρύ, o Ντοστογιέφσκι με τον πρίγκιπα Μίσκιν στον Ηλίθιο, ο Προυστ με τον αφηγητή τού Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, ο Κάφκα με το αφήγημά του Η αλήθεια σχετικά με τον Σάντσο Πάντσα, ο Μπόρχες με το περίφημο Πιερ Μενάρ,συγγραφέας του Δον Κιχώτη. Αυτά τα ελάχιστα δείγματα του εντατικού και διαχρονικού διαλόγου των συγγραφέων με τον Δον Κιχώτη του Θερβάντες δείχνουν ότι ο ευφάνταστος ιδαλγός του, ενσαρκώνοντας τη συνεχή σύγκρουση πραγματικότητας και φαντασίας, δεν κυνηγούσε μόνο ανεμόμυλους αλλά εκπροσωπούσε την ίδια την ουσία της λογοτεχνίας.

Στις σελίδες του βιβλίου της Σαμουήλ παρακολουθούμε την «άλλη» περιπέτεια του Δον Κιχώτη: πώς αυτός ο αλλοπαρμένος αναγνώστης ιπποτικών μυθιστορημάτων και ευφάνταστος εραστής, αυτός ο «τρελός» και σχεδόν αυτοκτόνος, που η τρέλα του ξεκινούσε από τα διαβάσματα των ιπποτικών μυθιστορημάτων και την επιθυμία του να τα μιμηθεί, κατέληξε χάρη στις απονενοημένες πράξεις του να γίνει συνώνυμο του κυνηγού του Απόλυτου και της Ιδέας.

Το ενδιαφέρον

”Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Σαμουήλ παρουσιάζει αναπάντεχο ενδιαφέρον διότι δίνει την αφορμή για μια σειρά από σκέψεις που μας μεταφέρουν από την πατρίδα του Ισπανού ιδαλγού στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Διότι αυτή την περίοδο, στον Μεσοπόλεμο, θα αρχίσει ένας έντονος διάλογος ανάμεσα στους ποιητές και τον Δον Κιχώτη του Θερβάντες, αλλά και αναμεταξύ τους με αφορμή τα ποιήματα που του αφιερώνουν και ο διάλογος θα συνεχιστεί μέχρι σήμερα. Και ποιοι δεν συμμετέχουν! Γαλάτεια Καζαντζάκη, Ουράνης, Καρυωτάκης, Φιλύρας, Όμηρος Μπεκές, Ρίτσος, Καζαντζάκης, Σκαρίμπας, Δούκαρης, κι από τους νεώτερους Νάσος Βαγενάς, Χρήστος Μπουλώτης, Δημήτρης Κοσμόπουλος, Δημήτρης Αγγελής, Κυριάκος Χαραλαμπίδης.

Η Αλεξάνδρα Σαμουήλ παρατηρεί ότι στην Ελλάδα έχουν γραφεί περισσότερα ποιήματα για τον Δον Κιχώτη από ό,τι αλλού, όπου το έργο κυρίως επηρέασε τους μυθιστοριογράφους. Γιατί άραγε; Ίσως γιατί στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου ήταν πιο αισθητό το τραύμα της διάστασης ανάμεσα στην «ποίηση» και την πεζότητα, πιο στενοί και πιεστικοί οι κοινωνικοί καταναγκασμοί, πιο βαθιά η ανάγκη του αυτοσαρκασμού για τους κυνηγούς του «απόλυτου» της τέχνης. Οι ποιητές της εποχής αυτής βρίσκουν στον Δον Κιχώτη μια αρχετυπική μορφή της καταδικασμένης αθωότητας, της φυγής στο όνειρο και της υπέρβασης, που με τα ζύγια της ορθοφροσύνης κρίνεται ως τρέλα.

Ανοιχτό σε ένα πλήθος ερμηνειών

Ο διάλογος των συγγραφέων με τον Δον Κιχώτη αποδίδει ανάγλυφα το πνεύμα κάθε εποχής, όπως δείχνει η Αλεξάνδρα Σαμουήλ. Όταν πρωτοδημοσιεύτηκε το μυθιστόρημα, οι αναγνώστες διάβαζαν κυρίως την κωμική πλευρά του. Όμως Γερμανοί ρομαντικοί, ο Σλέγκελ, ο Σέλινγκ, ο Λούντβιχ Τικ, διάβασαν το έργο ως το κατ΄ εξοχήν «ειρωνικό μυθιστόρημα» και είδαν στον Δον Κιχώτη έναν ειρωνικό και τραγικό ήρωα στρατιώτη-ποιητή, σε μια εποχή όπου τα ιδανικά εκπίπτουν και ο ηρωισμός εξαφανίζεται.

Από τότε οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας χρησιμοποίησαν τον Δον Κιχώτη για να θεμελιώσουν ολόκληρες θεωρίες, όχι μόνο για το μυθιστόρημα αλλά και για τη νεωτερικότητα.

Σύμφωνα με τον Λούκατς, στην περίφημη Θεωρία του μυθιστορήματος (1920) ο Δον Κιχώτης είναι ο πρώτος προβληματικός μοντέρνος ήρωας, εκπρόσωπος ενός κόσμου που έχει χάσει την ενότητα και την αυθεντικότητά του. Άλλοι συγγραφείς και στοχαστές, όπως ο Τουργκένιεφ, ο Ορτέγκα υ Γκασέτ ή ο Μιγκέλ ντε Ουναμούνο έδωσαν μια θρησκευτική διάσταση στον ήρωα του Θερβάντες. Αντίθετα, για τον Λατινοαμερικανό επαναστάτη Σίμωνα Μπολίβαρ, ο Δον Κιχώτης θα γίνει σύμβολο της επανάστασης.

Όμως εδώ ακριβώς βρίσκεται και το μυστικό της επιτυχίας του μυθιστορήματος του Θερβάντες: είναι «ανοιχτό» σε ένα πλήθος ερμηνειών, γιατί ο μύθος του, μέσα στη δραματική απλότητά του, περικλείει την πεμπτουσία του νοήματος της τέχνης: τη σύγκρουση της φαντασίας με την πραγματικότητα, του πνεύματος με την ύλη, του ονείρου με τη διάψευση».

Πάντως το να στρέφεται ξανά κάποιος σήμερα στον Θερβάντες και να ξαναζωντανεύει μέσα του τον υπέροχο ήρωα και τις συγκρούσεις του με το όνειρο και την πραγματικότητα, καθώς και τους γόνιμους διαλόγους των συγγραφέων του τόπου μας μαζί του, στους σημερινούς χαλεπούς, σε πνευματικό επίπεδο, καιρούς είναι ό,τι το καλύτερο…Συνεχής σιωπηλή διαμαρτυρία…

Επιμέλεια: Τ.Β.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.