Το κουρμπανι της Αιγειρου
Πολλές γιορτές και εκδηλώσεις μνήμης – στην Ελλάδα λιγότερο και σε άλλες χώρες πολύ περισσότερο – συνοδεύονται από ένα έθιμο που καλά κρατεί εδώ και χιλιετίες, από κτίσεως κόσμου θα λέγαμε. Πρόκειται για τις ζωοθυσίες και για την θρησκειολογική πάντα αντίληψη, που περιέργως έχει παρόμοια σημειολογία σε οποιοδήποτε μέρος της γης και να βρεθεί κανείς: για να εξευμενιστεί, να ικανοποιηθεί, να ανταμειφθεί ή να τιμηθεί ένας άγιος, ένα πνεύμα ή μια δύναμη πρέπει να χυθεί αίμα.
Στην Ελλάδα, η γιορτή του Αγίου Αθανασίου, στις 18 Ιανουαρίου, πέφτει μέσα στην καρδιά του χειμώνα και σε πολλά χωριά της Θράκης οι κάτοικοι, τη μέρα τούτη, στον αυλόγυρο της εκκλησίας ή και δίπλα σ’ αυτήν, σφάζουν ζώα. Μεταξύ των χωριών αυτών και η Αίγειρος, όπου ανήμερα του Αγίου Αθανασίου σφάζουν ζώα, τα μαγειρεύουν, ετοιμάζουν το κουρμπάνι και το μοιράζουν σ’ όλο το χωριό.
Όπως σημειώνει ο Γεώργιος Ν. Αικατερινίδης, Δρ Φιλ., τ. Δ/ντής Ερευνών Κέντρου Λαογραφίας Ακαδημίας Αθηνών, «οι εθιμικές ζωοθυσίες σε διάφορες γιορτές και περιπτώσεις είναι από τις πιο εντυπωσιακές εκδηλώσεις στο πλαίσιο της παραδοσιακής ζωής. Οι θυσίες αυτές, με χαρακτήρα άλλοτε δημοτελή (απ’ όλους για το καλό όλων) και άλλοτε ιδιωτικό, είναι γνωστές με τον όρο κουρμπάνι (γουρμπάνι, κουλμπάνι κ.ά.), που δηλώνει τόσο το θυσιαζόμενο ζώο, όσο και τη θυσιαστική πράξη».
Την περιγραφή της όλης διαδικασίας επιχειρεί σήμερα ο ΠτΘ με οδηγό την Μαριάννα Καρυώτου μια από τις γυναίκες που βοηθούν στην όλη προετοιμασία του κουρμπανιού στην Αίγειρο. Μαζί της να τονίσουμε εδώ και χρόνια η Τούλα Μανάκα, η Σουλτάνα Τζατζανά, η Αθανασία Καραμανλή, η Σοφία Καραμανλή και ο μοναδικός άνδρας Θανάσης Μανάκας.
Το έθιμο
«Το έθιμο στην Αίγειρο το έφεραν οι πρόσφυγες που ήρθαν από την Ανατολική Θράκη. Όταν οι άνθρωποι έφυγαν από τον τόπο τους με τα κάρα και ήρθαν εδώ πήραν την εικόνα της εκκλησίας, που απεικόνιζε τον Άγιο Αθανάσιο, την έκρυψαν μέσα στα τσουβάλια κάτω από ρούχα, γιατί γινόταν έλεγχος και κατάφεραν να την περάσουν. Εγκαταστάθηκαν στο χωριό μαζί με πρόσφυγες από την Ανατολική Ρωμυλία, έχτισαν την πρώτη εκκλησία την τοποθέτησαν μέσα και έτσι η εκκλησία ονομάσθηκε του Αγίου Αθανασίου. Το κουρμπάνι γίνεται προς τιμή του αγίου για εξασφάλιση υγείας, προστασία της παραγωγής και αποτροπή κακού».
Έρανος
«Ο έρανος γίνεται περίπου δύο εβδομάδες νωρίτερα και μάλιστα Κυριακή για να είναι ο κόσμος στο σπίτι του. Σήμερα όλοι δίνουν λεφτά. Παλιότερα έδιναν και σιτάρι. Και όταν λέω παλιότερα, προσωπικά στα ένδεκα χρόνια που ασχολούμαι, πρόλαβα κάποιους να δίνουν σιτάρι. Για παράδειγμα, κάποιος έδινε ένα τσουβάλι σιτάρι το οποίο πουλούσαμε και παίρναμε λεφτά, αλλά και πολύ άλλοι έδιναν τενεκέδες σιτάρι, καλαμπόκι, ό,τι είχε ο καθένας. Ο συχωρεμένος Σταύρος Τζατζανάς μάς ακολουθούσε με το αγροτικό. Μπροστά εμείς οι γυναίκες, πίσω αυτός και σε κάθε δρόμο περίμενε για να φορτώσουμε το σιτάρι, το καλαμπόκι. Παλιότερα οι άνθρωποι έδιναν στον έρανο σε είδος παρά σε χρήμα. Τα τελευταία χρόνια χρηματοδοτεί το κουρμπάνι η δημαρχεία, ενώ πριν τα αγοράζαμε εμείς, ενώ έχουν ταμένα αρνιά κάθε χρόνο ο Θανάσης Μπασδάνης, ο Γιώργος Μπασδάνης, ο Νικόλας Μιχαηλίδης, ο Σταμάτης Ματσός, ο Γιώργος Τσίφος και ο Θανάσης Πατσαλής.
Από τα χρήματα που μαζεύουμε πάντοτε εμείς κρατάμε ένα ποσό, για να καλύψουμε ό,τι τυχαίο προκύψει την επόμενη χρονιά. Για παράδειγμα, θα σας πω ότι τα τελευταία χρόνια τα καζάνια τα γάνωσε η δημαρχεία φέτος δεν βγήκε το κονδύλιο ο άνθρωπος που μας τα γάνωσε δεν μπορούσε να περιμένει και τον πληρώσαμε από τα χρήματα που είχαμε αποταμιεύσει πέρσι. Γι’ αυτό και εμείς κρατάμε πάντοτε από τον έρανο κάποια χρήματα για την επόμενη χρονιά. Πρέπει να έχουμε μια μαγιά».
Η προετοιμασία
«Παλιότερα τα πρόβατα τα φορτώναμε ή στο αγροτικό είτε του Σταύρου Τζατζανά είτε στο Θανάση Μανάκα, και μέσα στη βροχή και στο κρύο τα πήγαιναν στο εργοστάσιο κρεάτων, να σφαγούν, να τα βάλουν στο ψυγείο για να στραγγίσουν για δύο περίπου μέρες και μετά τα έπαιρναν άλλα κομμένα και άλλα παρακαλούσαν να τα κόψουν κάτοικοι του χωριού. Τα τελευταία δέκα χρόνια τα αρνιά σφάζονται από το Θωμά Δωρόπουλο. Έρχεται και κτηνίατρος και τα ελέγχει. Τα αρνιά σφάζονται δύο ημέρες νωρίτερα, ένα βράδυ μένουν να στραγγίσουν, την επόμενη ημέρα θα κομματιαστούν και θα συγκεντρωθούν γυναίκες για το πλύσιμο. Πέρσι υπήρξε μεγαλύτερη προσέλευση γυναικών. Προσέχουμε να μην μείνουν τρίχες, να βγάλουμε το παραπανίσιο λίπος, γιατί διαφορετικά μυρίζουν, τα στραγγίζουμε και μέσα σε σακούλες τα βάζουμε στο ψυγείο κάποιου κρεοπώλη. Βέβαια, επειδή είναι χειμώνας, δεν έχουν ανάγκη συντήρησης».
Τα καζάνια
«Την ώρα που σφάζονται τα αρνιά συγχρόνως οι γυναίκες περνάνε με πίτουρο τα καζάνια τα οποία ήδη έχουν γανωθεί. Τα πλένουμε με το πίτουρο, γιατί διαφορετικά αν βάλουμε το κρέας μέσα, όπως είναι γανωμένα, θα δηλητηριαστεί ο κόσμος. Αυτό γίνεται κάθε χρόνο. Θα πλυθούν τα καζάνια πρώτα με πίτουρο, για να φύγει η αψάδα, που λέμε, και μετά με σαπούνι.
Να τονίσω ότι τα συγκεκριμένα καζάνια χρησιμοποιούνται από όλα τα χωριά του δήμου. Παλιότερα ήταν καθαρά του κουρμπανιού. Τα έξι καζάνια είναι δωρεές και τα άλλα τα αγόρασε ο δήμος. Τα κρατούσαμε στην αποθήκη της εκκλησίας και παλιότερα στην αποθήκη του Σταύρου Τζατζανά, ο οποίος ασχολιόταν με το κουρμπάνι, ή στην αποθήκη του Θανάση Μανάκα».
Το βράσιμο
«Ανήμερα το πρωί στις 5 το πρωί ξεκινά η διαδικασία βρασίματος των κουρμπανιών. Βέβαια, ήδη από πριν ο Θανάσης Μανάκας έχει πάει και ετοιμάζει τη φωτιά με τα ξύλα τα οποία έχουν μεταφερθεί δυο μέρες πιο μπροστά. Ο κ. Θανάσης τακτοποιεί τα προσανάμματα στις υποδοχές και οι γυναίκες, μόλις έρθουν, τοποθετούν τα καζάνια, ρίχνουν μέσα τα κρέατα με τις σακούλες ρίχνουν νερό με κουβάδες και δίνουν φωτιά. Μόλις αρχίζει να βράζει ξαφρίζεται το κρέας και συγχρόνως υπολογίζουμε στο κάθε καζάνι να ρίξουμε από έξι έως οχτώ μεγάλα κρεμμύδια ψιλοκομμένα. Τα καζάνια είναι έντεκα. Μετά μπαίνει το αλάτι, το μαύρο πιπέρι σε κόκκο, το μπαχάρι και η δάφνη. Αφού πάρουν όλα αυτά μία βράση, επειδή υπάρχει περίπτωση τα αρνιά να είναι παχιά και δεν γίνεται ωραίο το κουρμπάνι, προτιμάμε να βγάλουμε το πάχος και να βάλουμε βιτάμ. Αφήνουμε, βέβαια, λίγο, γιατί το ζουμί θα πάρει την ουσία από το πάχος, αλλά σε κάθε καζάνι προσθέτουμε από ενάμισι με δύο βιτάμ. Από εκεί και πέρα πρέπει να ρυθμίζεται η φωτιά, ώστε ούτε άψητα να είναι, αλλά και να μη λιώσουν. Σιγά σιγά χαμηλώνει η φωτιά και σιγοβράζει. Να τονίσω ότι του χρόνου η δημαρχεία υποσχέθηκε ότι θα βάλει υγραέριο και ειδικά καζάνια για το βράσιμο».
Το χθες και το σήμερα
«Τα συκώτια, τις καρδιές από τα αρνιά τα παίρνει από το βράδυ αυτή που είναι μεγαλύτερη και ασχολείται τα περισσότερα χρόνια με το κουρμπάνι. Παλιότερα τα έπαιρνε η κ. Αλίκη Τζατζανά, από τότε όμως που πέθανε ο άνδρας της, τα παίρνει η Τούλα Μανάκα. Τα αχνίζει με το νεράκι και θα τα καβουρντίσει το πρωί για να είναι φρέσκα. Τα διατηρούμε ζεστά σε μία άκρη και τα σερβίρουμε στον κόσμο μετά την εκκλησία. Όπως ο κόσμος βγαίνει από την εκκλησία, εμείς βάζουμε ένα τραπέζι, τοποθετούμε τα συκωτάκια και ποτηράκια με κρασί και ούζο και ένα κουτί για όποιον έχει την ευχαρίστηση να ρίξει μέσα ό,τι θέλει. Παλιότερα είχαμε και δωρεές από κρασί. Φέτος δεν είχαμε και ας είναι καλά ο Αλέκος Τζατζανάς περνώντας και βλέποντας ότι δεν έχουμε κρασί πήγε στο σπίτι του και έφερε ένα πεντάκιλο κρασί και ένα μπουκάλι τσίπουρο. Πάντοτε είχαμε δωρεές από κρασί και μάλιστα παλιότερα, όταν τα αρνιά ήταν περισσότερα και είχαμε και τα κεφάλια – μιλάμε για τριάντα περίπου χρόνια πριν – χτυπούσαν τα κεφάλια δημοπρασία. Είχαμε λοιπόν παλιότερα και μία μεγάλη λεκάνη που βάζαμε και τα κεφάλια από τα αρνιά και τα δημοπρατούσαν οι άνδρες μεταξύ τους. Με την εξέλιξη ο κόσμος δεν τα έπαιρνε οπότε σταμάτησε πλέον αυτό. Τα παλιά χρόνια μαζεύονταν οι άνδρες έτρωγαν, έπιναν ,είχε νταούλια και ο καθένας ό,τι είχε έφερνε από το σπίτι του. Επειδή ήταν η γιορτή λίγο μετά τα Χριστούγεννα και ο καθένας είχε λίγο πολύ το γουρούνι του υπήρχε κάτι στο σπίτι. Άλλος έφερνε λουκάνικα, άλλος λαρδί, τότε δε το χωριό είχε αμπέλια και όλοι είχαν κρασιά και έφερναν. Στην ουσία γινόταν πανηγύρι. Έφυγαν οι παλιότεροι και οι νεώτεροι δεν θέλησαν να αναμειχθούν. Έμειναν κάποιοι που το συνεχίζουν. Ο Σταύρος Τζατζανάς ο οποίος ασχολιόταν πέθανε. Ο μοναδικός άνδρας που έμεινε να βοηθά είναι ο Θανάσης Μανάκας. Τι θα γίνει στο μέλλον δεν ξέρουμε».
Το μοίρασμα
«Χτυπάμε την καμπάνα το μεσημέρι για να ειδοποιήσουμε τον κόσμο ότι το κουρμπάνι είναι έτοιμο. Αυτό γίνεται το μεσημέρι, και γιατί παλιότερα είχαμε περισσότερα καζάνια, αλλά και γιατί εκείνη την ώρα ο κόσμος σχολάει από τη δουλειά του. Πριν ξεκινήσει το μοίρασμα ο παπάς διαβάζει τους άρτους. Άρτο κάνουμε εμείς που ασχολούμαστε με τα κουρμπάνια, αλλά και όποιος από το χωριό θέλει που γιορτάζει κάποιος από το σπίτι του. Έρχεται ο παπάς, διαβάζει τους άρτους και μία κούπα με κουρμπάνι, το οποίο σταυρώνει και αυτό μετά θα το ρίξουμε σε όλα τα καζάνια και θα το ανακατέψουμε. Από εκεί και μετά θα μοιράσουμε. Πιο μπροστά δεν δίνουμε, γιατί είναι αδιάβαστο.
Τον άρτο τον μοιράζουμε στον κόσμο και συγκεκριμένα οι γυναίκες που δεν μοιράζουν το κουρμπάνι, κι ένα κομμάτι το πηγαίνουμε σπίτι μας. Όταν τελειώσει το μοίρασμα βράζουμε ένα καζάνι νερό για να πλύνουμε τα καζάνια. Φέτος γλιτώσαμε από αυτή τη διαδικασία γιατί ανέλαβε να τα πλύνει η δημαρχεία. Να πω ότι η δημαρχεία έφερε δύο άτομα να μας βοηθήσουν, αλλά ήρθαν στις 7 το πρωί, την ώρα που πιάνουν δουλειά. Εμείς μέχρι εκείνη την ώρα είχαμε τακτοποιήσει τα πάντα. Οπότε ζητήσαμε να μας βοηθήσουν στο πλύσιμο και ήταν μια μεγάλη βοήθεια γιατί μέχρι να τελειώσει η όλη διαδικασία κάθε χρόνο νύχτα πηγαίναμε στην εκκλησία και νύχτα φεύγαμε. Φέτος τελειώσαμε περίπου στις 4 αρκετά νωρίς αλλά το μοίρασμα έγινε από τέσσερα άτομα και όχι από δύο όπως άλλα χρόνια
Ο κόσμος έρχεται όλος γιατί θεωρεί ότι είναι υγεία. Πάντοτε ο παπα- Γιάννης λέει να μη μας ενδιαφέρει αν αυτό που θα πάρουμε είναι ψαχνό ή είναι παχύ, γιατί δεν μπορεί όλες οι μερίδες να είναι ψαχνό.
Πρέπει να πούμε ότι έρχονται και εκτός χωριού άνθρωποι πολλοί από την Κομοτηνή. Δεν εξαιρούμε κανέναν όταν μοιράζουμε το κουρμπάνι. Η καμπάνα χτυπά, έρχεται ο κόσμος, παίρνει, κανονίζουμε και υπολογίζουμε για να φτάσει για όλους. Πάντως οι τελευταίοι είναι και οι πιο τυχεροί».
Α.Π.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
