«Ο φοβος ειναι μια φυλακη. Γεννα ανελευθερους ανθρωπους»

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου «επιστρέφει» συγγραφικά με τη μελέτη «Σχιζοφρένεια και Φόνος» (Εκδόσεις Λιβάνης). Μια ομάδα ατόμων με σχιζοφρένεια που οι περισσότεροι φόνευσαν τη μητέρα ή τον πατέρα τους αποκαλύπτει με συγκλονιστικό τρόπο άγνωστες πτυχές του ανθρώπινου ψυχισμού. Η διαπλοκή της τρέλας με την καταστροφή λειτουργεί σαν ένας μεγεθυντικός καθρέφτης που φωτίζει αναπάντεχες όψεις της ανθρώπινης προσωπικότητας. Ξεκινώντας από τη βασική υπόθεση ότι μια τέτοια πράξη είναι συνεπής με μια δική της κρυμμένη λογική, η έρευνα αυτή επιχειρεί να διεισδύσει στα άδυτα μιας «ακατανόητης» συμπεριφοράς και να αποκρυπτογραφήσει τη σημασία της.

Η τάση συγχώνευσης με τον άλλον, η ανάγκη συντριβής του απειλητικού άλλου, το λογικό και το παράλογο, η επιθυμία ζωής, αλλά και η επιθυμία θανάτου, έτσι όπως εκφράζονται μέσα από αυτό τον φόνο, αποκαλύπτουν με συνταρακτικό τρόπο βαθιά καταχωνιασμένες μέσα στον καθένα μας αλήθειες.

•Πόσο δύσκολο είναι να βρει κανείς το χαμένο παράδεισο της ψυχής του;

Ο χαμένος παράδεισος της ψυχής προβάλλει μάλλον σαν ένα ποιητικό σχήμα. Στην πραγματικότητα αναφέρεται σε μια ουτοπία, σε κάτι μη δυνάμενο να υπάρξει. Σε μια μοναδική περίοδο που όλοι διανύσαμε, όπου δεν υπήρχαν κρίσεις, εντάσεις, τρόμοι., απειλές. Είναι οι εννέα μήνες που περάσαμε μέσα στην κοιλιά της μάνας μας. Η νοσταλγία αυτού του χαμένου παραδείσου κάπου κάπως μας διακατέχει, κάπου κάπως αναζωπυρώνεται στις σχέσεις, στα όνειρα, στην καθημερινότητά μας. Ο χαμένος παράδεισος ελκύει και τρομάζει. Σαγηνεύει και απωθεί. Γιατί, όπως και να το κάνουμε, αυτή η ουτοπία θυμίζει θάνατο.

•Ποια η ανάγκη να μελετηθούν τα οριακά ανθρώπινα φαινόμενα;

Τα οριακά φαινόμενα είναι ένας μεγεθυντικός καθρέφτης. Κοιτάζουμε μέσα του και βλέπουμε κομμάτια του δικού μας «μη οριακού» εαυτού. Τα οριακά φαινόμενα, η λεγόμενη ψυχοπαθολογία, η παρέκκλιση, είναι ένας ιδανικός τρόπος και τόπος για να κατανοήσεις το «φυσιολογικό». Ένα πολύτιμο δηλαδή εργαστήριο μελέτης του ψυχισμού μας.

•Ο φόνος και η σχιζοφρένεια είναι εκ διαμέτρου αντίθετες καταστάσεις ή υπάρχουν μυστικές συγγένειες μεταξύ τους;

Ο φόνος και η σχιζοφρένεια σε καμία περίπτωση δεν συνδέονται με σχέσεις αίτιου αιτιατού. Οι μυστικές συγγένειες αφορούν στην απελπισία της ύπαρξης που εν δυνάμει μας κατακλύζει όλους. Σε ορισμένες πολύ σπάνιες περιπτώσεις ένα άτομο με σχιζοφρένεια μπορεί να οδηγηθεί σε φόνο. Το ίδιο συμβαίνει και με έναν ψυχικά υγιή. Η μέγιστη διαφορά είναι ότι στο άτομο με σχιζοφρένεια ο φόνος του θα αποδοθεί στην αρρώστια του και έτσι θα κλείσει ερμητικά ο κύκλος της κατανόησης.

•Η συντριβή του εαυτού υποθάλπει ή προκαλεί τη συντριβή του άλλου; Είναι ένα ερώτημα που θέτετε. Ποια είναι η απάντησή σας;

Η συντριβή του εαυτού υποθάλπει τη συντριβή. Η βία γεννά τη βία. Είναι μια κοινοτοπία που όμως, όπως όλες οι κοινοτοπίες, κομίζει μια μεγάλη αλήθεια. Η συντριβή του εαυτού, σαν υποκειμενικό βίωμα, εισπράττεται σαν μια ακραία μορφή βίας, μορφή βίας που ασκείται στον εαυτό μας. «Θα σκοτώσω ή θα σκοτωθώ» λέγεται σε στιγμές ακραίας έντασης. Ορισμένοι προχωρούν κι ένα βήμα παραπέρα. Υλοποιούν την απειλή τους. Σκοτώνουν ή σκοτώνονται. Μπορεί να είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος. Όχι! Δεν χρειάζεται να είσαι «τρελός» για να το κάνεις.

•Γιατί η ελληνική κοινωνία φοβάται ακόμη και λέξεις, όπως σχιζοφρένια, πόσο μάλλον τη συναναστροφή με τους ασθενείς;

Δεν είναι προνόμια της ελληνικής κοινωνίας. Είναι παγκόσμιο χαρακτηριστικό. Η σχιζοφρένεια είναι η κατ’ εξοχή ψυχική διαταραχή με τις πιο σοβαρές συνέπειες για το ίδιο το άτομο και την οικογένειά του. Η λέξη τρομάζει, στιγματίζει, απωθεί. Φόβος, άγνοια, προκαταλήψεις συνοδεύουν ακόμα και την απλή εκφορά της λέξης «σχιζοφρένεια». Η αποδραματοποίηση, η γνώση, η αποβολή των μεταφυσικών στοιχείων που διαιωνίζονται, είναι ένα στοίχημα για τον πολιτισμό μας που μένει να κερδηθεί.

•Θαρρώ ότι στην Ελλάδα φοβούνται περισσότερο στη θέα του σχιζοφρενή από ό,τι σ΄ αυτή του φονιά, ίσως μάλιστα και για τον δεύτερο να βρουν και κάποια ελαφρυντικά στα σχόλιά τους. Μήπως τελικά ο αφανισμός του άλλου, που είναι ο φόνος, επικροτείται από την ανταγωνιστική κοινωνία μας;

Είναι αλήθεια αυτό που λέτε! Ξέρετε, μου θυμίσατε τα λόγια ενός τροφίμου για χρόνια πολλά στο Δαφνί. Το όνομα του, Μιχάλης. Η διάγνωση, σχιζοφρένεια. Ο σχιζοφρενής, λοιπόν, Μιχάλης έλεγε συνταρακτικές αλήθειες. Μία από αυτές: «Τον φονιά τον φέρνουν κοντά μας, τον κάνουν τρελό για να τον αθωώσουν. Όμως ο τρελός δεν είναι φονιάς. Και ο πραγματικός φονιάς δεν είναι ποτέ τρελός. Η κοινωνία μας χρησιμοποιεί, μας κακοποιεί, μας μεταχειρίζεται όπως εκείνη θέλει».

•Γιατί η εποχή μας δεν έχει καταφέρει να προσφέρει το ελάχιστο ψήγμα αξιοπρεπούς διαβίωσης στα άτομα που πάσχουν από σχιζοφρένεια;

Γιατί η κοινωνία μας, έτσι καθώς είναι επικεντρωμένη στον στυγνό και άκρατο ανταγωνισμό, έτσι καθώς ψυχαναγκαστικά πριμοδοτεί το «έχειν» σε βάρος του «είναι» το «φαίνεσθαι» σε βάρος του «υπάρχειν», δεν μπορεί να προσφέρει το ελάχιστο ψήγμα αξιοπρεπούς διαβίωσης στα άτομα με ψυχικά προβλήματα. Τα άτομα αυτά δεν παίζουν με τους κανόνες της αγοράς τους όρους του παιχνιδιού. Αλλού και αλλιώς προσανατολισμένα καθώς είναι, εύκολα ξεβράζονται από ένα ανελέητο σύστημα.

•Ποια επιβολή είναι δυσκολότερη, η επιβολή στον άλλον ή η επιβολή στον ίδιο μας τον εαυτό;

Η επιβολή είναι μια δύστροπη και δυσάρεστη έννοια. Συνορεύει με υποταγή, επιθυμίας υποταγής, και εξουσίας πάνω στον άλλον. Η αναζήτηση της επιβολής σημαίνει μια αποτυχία συνύπαρξης και συνομιλίας με τον άλλον. Αυτό ισχύει και στην περίπτωση που ο άλλος είναι ο ίδιος μας ο εαυτός.

•Τι νομίζετε ότι πρέπει να γίνει με τον φόβο που μας εξουσιάζει και μας καταβάλλει για ζητήματα που σχετίζονται με την ψυχή και τα οριακά φαινόμενα;

«Κάτι πρέπει να κάνουμε για τον φόβο, αλλά τι;» αναρωτιόταν ο Ρίλκε. Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Ξέρετε, συχνά ο φόβος γίνεται δέρμα και ρούχο. Ένας τρόπος δηλαδή του υπάρχειν σήμερα. Ο φόβος είναι μια φυλακή. Ο φόβος γεννά ανελεύθερους ανθρώπους. Κι όμως δεν είναι αντίφαση, τυχαίνει, όλο και πιο συχνά σήμερα, να ονειρεύεσαι μια φυλακή!

•Και η ενδεδειγμένη απάντηση της πολιτικής;

Ποιος θα μας σώσει από τα τέρατα που εμείς γεννάμε; Κάπου στο βάθος του ορίζοντα η πολιτική, χλωμή, δίχως πειθώ και εγκυρότητα, χαμογελά αχνά. Ψάχνουμε να ακούσουμε τη φωνή της, αλλά μόνο ένα μουρμουρητό ακατάληπτο ακούγεται…

Μαρία Νικολάου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.