Εκθεση «Νικος Καζαντζακης – 50 χρονια απο το θανατο του»

Το βράδυ της Δευτέρας στην αίθουσα εκθέσεων της Λέσχης Κομοτηναίων εγκαινιάστηκε η έκθεση «Νίκος Καζαντζάκης – 50 χρόνια από το θάνατό του», η οποία θα διαρκέσει μέχρι τις 15 Νοέμβρη. Τη διοργάνωση ανέλαβε ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Ροδόπης με τη στήριξη της νομαρχίας Ροδόπης. Η ιστορικός τέχνης – μουσειολόγος Κική Χριστοδούλου προλόγισε την έκθεση κι έχει αναλάβει να ξεναγήσει τις ομάδες που την επισκέπτονται οργανωμένα. Η έκθεση περιλαμβάνει 17 ταμπλό διαστάσεων 80 Χ 210 από πλαστικοποιημένο ύφασμα, που παρουσιάζουν αναλυτικά τη ζωή και το έργο του Νίκου Καζαντζάκη κατά χρονολογική σειρά, με πλούσιο φωτογραφικό υλικό και αναφορά στα ιστορικά γεγονότα που βίωσε ο συγγραφέας. Η έκθεση συνοδεύεται από CD με στιγμιότυπα από τη ζωή, τα ταξίδια, τις ομιλίες και τη διεθνή παρουσία του συγγραφέα στα γράμματα και τις τέχνες. Την έκθεση θα επισκεφτούν μαθητές της Ε΄ και ΣΤ΄ δημοτικού, όπως και μαθητές των Γυμνασίων και των Λυκείων, όπως και κοινό, αλλά και σύλλογοι που ενδιαφέρονται. Θα λειτουργεί το πρωί από τις 10.00 μέχρι τις 1.45 μ.μ. και το απόγευμα από τις 6.30 μ.μ. μέχρι τις 9.15.

Δ. Κάσσα: «Η διανοητική διαδρομή, ενός οικουμενικού Έλληνα»

Η πρόεδρος του Συνδέσμου Φιλολόγων Δώρα Κάσσα που είχε και την ιδέα για τη φιλοξενία της έκθεσης σχολίασε αρχικά ότι στα 17 καλαίσθητα ταμπλό η ομάδα των μελετητών του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου συμπεριέλαβε «τη ζωή και το έργο ενός μεγάλου Κρητικού, ενός φιλοσόφου, ποιητή και συγγραφέα, που διαγράφει μία ξέφρενη διανοητική διαδρομή, ενός οικουμενικού Έλληνα».

Μιλώντας για τη στενή σχέση με την πατρίδα του, την Κρήτη αναφέρθηκε στα λεγόμενά του πριν το τέλος του. «Θέλω να πεθάνω στην Κρήτη. Είναι η γη μου. Εκεί στο Κάστρο. Κι αν δεν προφτάσω να πεθάνω εκεί, εκεί ήθελα να με θάψουνε. Το χώμα της Κρήτης έφτασε το αίμα μου, αυτό θέλω να το πιει».

Η κ. Κάσσα συνέχισε με ένα από τα γνωστά έργα του Κρητικού συγγραφέα, το «Αναφορά στον Γκρέκο», αλλά και με στοιχεία βιογραφικά του που μαρτυρούν το ανήσυχο πνεύμα. «Ακόμη την αυτοβιογραφία του τη συντάσσει ως Αναφορά στρατιώτη μπροστά στον στρατηγό, Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, τον Ελ Γκρέκο, γιατί είναι κι αυτός Κρητικός, ζυμωμένος από το ίδιο κρητικό χώμα, αγωνιστής «που αφήκε την ίδια κόκκινη γραμμή πάνω στις πέτρες». Άλλωστε, από το συμπατριώτη του Δομίνικο Θεοτοκόπουλο ο Νίκος Καζαντζάκης ζήτησε και πήρε μιαν δύσκολη πνευματική προσταγή, μια κρητικιά προσταγή.

– Φτάσε όπου δεν μπορείς! του είπε.

Και που δεν έφτασε το πνεύμα του Νίκου Καζαντζάκη! Διέγραψε μια ξέφρενη διανοητική διαδρομή, η οποία θα εντάξει στους κόλπους της τα πιο ετερογενή υλικά, στην προσπάθειά του να επιδιώξει το υψηλό: Από εθνικισμό, φασισμό και νιτσεϊσμό μέχρι έναν αγιοπλαστικό κομμουνισμό.

Θα αναμίξει άφοβα Χριστό, Βούδα και Λένιν.

Θα απλώσει το βλέμμα του προς τον προφητικό ποιητικό λόγο του Άγγελου Σικελιανού και ταυτόχρονα θα υιοθετήσει τις ολόφρεσκες δυνάμεις του προλεταριάτου, ενός προλεταριάτου σφηνωμένου, όμως, στην καρδιά της Ελληνικής παράδοσης. Πιο μπροστά, πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, βρίσκεται στο Παρίσι (το 1908) κι έρχεται σε επαφή με τη φιλοσοφία του Μπερξόν. Την ίδια εποχή θα παρουσιάσει τα πρώτα του θεατρικά έργα, με φανερή την ιψενική τους επίδραση. Το 1910 ο Ν. Καζαντζάκης συμμετέχει στην Ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου των Αλέξανδρου Δελμούζου και Δημήτρη Γληνού και ασπάζεται τον αγώνα τους για την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας.

Από τον ιδιότυπο αυτό πνευματικό συγκερασμό θα προκύψουν δύο έργα, που ο ίδιος τα θεωρούσε ως τα πιο σημαντικά της δημιουργίας του. Η «Ασκητική» (1927) που είναι το πιστεύω του και η «Οδύσσεια», το ποίημα με τους 33.333 στίχους, με θέμα το μακρύ ταξίδι του Οδυσσέα μετά την επιστροφή του στην Ιθάκη.

Στο ταξίδι αυτό, από την Ελλάδα και την Αφρική μέχρι τον Ισημερινό και το Νότιο Πόλο, ο Οδυσσέας θα αποβάλει δια παντός τον πόθο του για ανύψωση και θα χαθεί από προσώπου Γης με απόλυτη επίγνωση της ολοκληρωτικής ματαίωσης και κατάρρευσης των στόχων του. Ανάλογα ταξίδια μ’ αυτά του Οδυσσέα έκανε κι ο Νίκος Καζαντζάκης, συνήθως με το ανήσυχο κι ασκητικό ως προς την προσήλωση σε στόχους πνεύμα του.

Ταξίδια, όμως, έκανε και με τη δημοσιογραφική του ιδιότητα στα πέρατα του κόσμου, από την Αγγλία, την Ισπανία και τη Ρωσία, μέχρι την Ιαπωνία και την Κίνα. Τα ταξίδια αυτά του δίνουν το υλικό για τα βιβλία του, που έχουν τίτλο «Ταξιδεύοντας» και ταυτόχρονα πυροδοτούν τη στροφή του προς το μυθιστόρημα, που θα συντελεστεί μετά το Β’ παγκόσμιο πόλεμο και θα φέρει την πανελλήνια και οικουμενική αναγνώρισή του.

Η οικουμενική αναγνώριση, όμως, δεν ήλθε ούτε έγκαιρα ούτε εύκολα. Ήλθε μετά από μια επιβλητική λογοτεχνική παραγωγή 50 χρόνων που περιλαμβάνει εν ολίγοις την εποποιία της Οδύσσειας των 33.333 στίχων, 15 τραγωδίες, 8 πολυσέλιδα μυθιστορήματα, 6 βιβλία με ταξιδιωτικές εντυπώσεις, Δεκάδες μεταφράσεις : Όμηρο με τον Ιωάννη Κακριδή, Δάντη, Γκαίτε, Δαρβίνο, Νίτσε, Μπερξόν».

Χαρακτηρίζοντάς τον πνευματικό εργάτη, η κ. Κάσσα έδωσε έμφαση στον πόθο για την ελευθερία που διακατείχε τον Νίκο Καζαντζάκη κι έφερε το παράδειγμα που το 1945 για 2 ψήφους δεν γίνεται Ακαδημαϊκός. «Στις 27 Μαΐου του 1946 η Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών τον προτείνει μαζί με το Σικελιανό για το βραβείο Νόμπελ, αλλά η αντίδραση των επίσημων Ελλήνων δια της Ακαδημίας Αθηνών δούλεψε συστηματικά για τον αντίθετο σκοπό. Στη δεκαετία του ’50 ήταν επίσημα χαρακτηρισμένος ως «κόκκινο φίδι», είχε απαγορευτεί να αναφέρεται στο ραδιόφωνο, είχε αποκλειστεί από κάθε έντυπο. Τα βιβλία του τα πετούσαν έξω από τα βιβλιοπωλεία.

Σήμερα τα πράγματα, ευτυχώς, είναι πολύ διαφορετικά. Τα βιβλία του κυκλοφορούν ελεύθερα κατά χιλιάδες. Έχουν κυκλοφορήσει πάνω από χίλια βιβλία, άρθρα κριτικές και μελέτες στα ελληνικά πάνω στον άνθρωπο και το έργο του. Διδακτορικές διατριβές εκπονούνται από Έλληνες και ξένους μελετητές πάνω στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη» μετέφερε η κ. Κάσσα για να μιλήσει για δυο πρωτοβουλίες του Ε.ΚΕ.ΒΙ.: «Ανέλαβε το δύσκολο έργο της καταγραφής του όλο και αυξανόμενου αριθμού των μεταφράσεων του έργου του. Σε σαράντα γλώσσες έχουν μεταφραστεί τα μυθιστορήματα του Νίκου Καζαντζάκη από τα Αγγλικά, Ισπανικά, Γερμανικά και Γαλλικά μέχρι τα Ουκρανικά, τα Βιετναμέζικα, τα Τουρκικά, τα Αρμενικά, τα Ισλανδικά. Η δεύτερη πρωτοβουλία του Ε.ΚΕ.ΒΙ. είναι η παρούσα έκθεση για τα 50 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη, που περιοδεύει στις πόλεις της Ελλάδας».

Η κ. Κάσσα ευχαρίστησε τη Μαριάννα Σάρτη και το Νίκο Χατζόπουλο για το στήσιμο της έκθεσης καθώς και την Κική Χριστοδούλου, για τις διαφωτιστικές παρουσιάσεις της.

Η κ. Χριστοδούλου ξεκίνησε την τοποθέτησή της με κάποια στοιχεία για τη γενέτειρα του Ν. Καζαντζάκη, το Ηράκλειο και συνεχίζοντας με τις εικόνες της Κρήτης κατά τη γέννηση του λογοτέχνη. «Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννιέται στον Χάνδακα το 1883, βλέποντας γύρω του στοιχεία από τη μινωική εποχή (το 1884 διενεργούνται ανασκαφές στο Ιδαίον Άντρο, τη Γόρτυνα, την Κνωσό, τα Χανιά, τα Άπτερα κ.ά.), θεωρώντας φυσικό στοιχείο της πόλης του τα τείχη που έχτισαν οι Σαρακηνοί, τις Βυζαντινές και Ενετικές κατασκευές, αλλά και εκείνες των σύγχρονων του Οθωμανών. Στη συνέχεια, ο Καζαντζάκης έφηβος (15 χρονών) ζει τη στιγμή που η πόλη απελευθερώνεται, το 1898. Ενηλικιώνεται λίγο πριν μπει η γενέτειρά του στην Κρητική Πολιτεία το 1908 (25 χρονών) και ανδρώνεται (30 χρονών) όταν η Κρήτη ενσωματώνεται στην Ελλάδα το 1913 και ο Χάνδακας ξαναπαίρνει την μινωική ονομασία του, Ηράκλειο.

Ο πολιτιστικός πλουραλισμός που περιγράψαμε δεν θα μπορούσε παρά να δημιουργήσει ένα πνεύμα που είναι αδύνατο να μπει σε καλούπι. Δύο χρόνια αφότου ο Καβάφης γράφει την Ιθάκη (το 1911), ο Νίκος Καζαντζάκης έχει κάνει το ποίημα αυτό πράξη. Έχει ήδη τελειώσει τις σπουδές του στην Αθήνα, έχει φύγει στο Παρίσι και έχει ξαναγυρίσει στην Αθήνα. Η δικιά του Ιθάκη είναι η Οδύσσεια. Ένα ποίημα που θα μας χρησιμεύσει να δούμε τη σχέση του με τη ζωγραφική. Ξεκινά τη συγγραφή της το 1927 στην Αίγινα. Την ολοκληρώνει μετά από 13 χρόνια, το 1938, έχοντας πραγματοποιήσει ταξίδια στην Ισπανία, Γερμανία, Ιταλία, Σοβιετική Ένωση, Παλαιστίνη, Κύπρο, Ιαπωνία και Κίνα. Σαν σύγχρονος Οδυσσέας γράφει την Οδύσσεια σε 33.333 στίχους και 24 ραψωδίες με πρότυπο τα ομηρικά έπη». Παρουσιάζοντας την εικονογράφηση των εκδόσεών της, αναφέρθηκε σε γνωστούς εικαστικούς από την Ελλάδα και όχι μόνο. «Για την ελληνική έκδοση την εικονογράφηση έκανε ο Χατζηκυριάκος – Γκίκας. Πρόκειται για σχέδια που ανταποκρίνονται πλήρως στο πνεύμα του Καζαντζάκη και του έργου του. Ο Χατζηκυριάκος – Γκίκας καταφέρνει με απλές γραμμές και σχέδια που μοιάζουν ανάλαφρα, να μεταδώσει την αγωνία, την αναστάτωση, τον πόνο. Οι συνθέσεις του είναι γεμάτες ένταση και τα σημεία διαφυγής συχνά μπλοκαρισμένα. Ακόμη και στο κατά τα άλλα ήρεμο σχέδιο του Οδυσσέα που κωπηλατεί μαζί με τον Θάνατο, η τοποθέτηση των δύο προσώπων σαν να καθρεφτίζεται το ένα στο άλλο, αλλά και η ομοιότητά τους, αποδίδει έντονα συναισθήματα με μια εκπληκτική οικονομία μέσων.

Η γαλλική έκδοση κοσμείται από λιθογραφίες που φιλοτέχνησαν τέσσερις δημιουργοί: οι Andre Cottavoz, Paul Guiramand, Andre Minaux και Walter Spitzer. Ο πρώτος, ο Andre Cottavoz, κινείται στα χνάρια του Χατζηκυριάκου – Γκίκα μόνο που προσθέτει άλλοτε πάλ και άλλοτε πολύ σκούρα χρώματα. Φτάνει μάλιστα σε κάποιες λιθογραφίες του, στην έκφραση της υπερβολής του συναισθήματος.

Ο Paul Guiramand, βρίσκεται στον αντίποδα: απλοποιεί στο έπακρο το σχέδιο, μειώνοντας τις γραμμές και χρησιμοποιεί επίπεδα χρώματα, αφήνοντας συχνά την κεντρική φιγούρα σε λευκό ή γκρι. Αυτό το λευκό χρησιμοποιείται κάποιες φορές σαν το αρνητικό του, το μαύρο και παίζει έτσι με το καλό – κακό, θετικό – αρνητικό. Οι φιγούρες πλαισιώνονται από έντονα χρώματα, μπλε, κόκκινο, κίτρινο, πράσινο, χωρίς σκιές και όγκους. Το αποτέλεσμα όμως αυτής της απλότητας σχεδίου και χρωμάτων, είναι να αποδίδουν οι λιθογραφίες του Paul Guiramand τα συναισθήματα με μεγάλη ένταση, χωρίς όμως υπερβολή.

Ο Andre Minaux, μέσα από μια διαδικασία απλοποίησης των σχεδίων και των χρωματικών συνδυασμών, αποδίδει τοπία ατάραχα και γαλήνια. Είναι ο μόνος από τους εικονογράφους που οι λιθογραφίες του αποπνέουν απόλυτη ηρεμία και ησυχία. Τέλος, ο Walter Spitzer συνδυάζει το σχέδιο και το χρώμα με τρόπο που ξαφνιάζει. Αν και οι φιγούρες στο κέντρο της κάθε σύνθεσης είναι σχεδιασμένες με λεπτομέρεια, το περιθώριο είναι σχεδόν έως και καθόλου σχεδιασμένο. Εκεί ακριβώς «πετάει» το χρώμα, έντονο και επίπεδο, σαν να του ξέφυγε.

Αν ανακεφαλαιώσουμε τα χαρακτηριστικά που παρουσιάζει η εικονογράφηση της «Οδύσσειας», θα βρούμε ένταση, περιπέτεια, ανησυχία, πόνο, προσπάθεια, ταξίδι, ηρεμία, έκπληξη. Όλα αυτά που κατάφεραν να αποδώσουν σχηματικά οι εικονογράφοι, θα μπορούσαν να ανταποκρίνονται και στην προσωπικότητα του ίδιου του συγγραφέα. Σαν να αφουγκράστηκαν την ίδια του τη ψυχή. Ή σαν να την αποκάλυψε ο ίδιος στις σελίδες της «Οδύσσειας».

Η σχέση του Νίκου Καζαντζάκη με την τέχνη δεν τελειώνει εδώ αφού δύο μουσειακοί χώροι τού είναι αφιερωμένοι στην Κρήτη. Μια αίθουσα στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, στο Ηράκλειο και το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη στο χωριό Βαρβάροι, γενέτειρα του πατέρα του. Σε ένα άλλο μουσείο όμως, στο μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα, φυλάσσονται τα πρωτότυπα σχέδια του Χατζηκυριάκου – Γκίκα για την Οδύσσεια. Ένα από αυτά με την αφιέρωση «για να τον συνοδεύει ένα μέρος του εαυτού του και του φίλου του», Χατζηκυριάκος – Γκίκας, Αθήνα, 4-11-1957.

Σχεδόν μόλις χθες» κατέληξε η κ. Χριστοδούλου.

Α. Γιαννακίδης: «Ο Καζαντζάκης αναδεικνύει τι σημαίνει προοδευτικό και τι σημαίνει συντηρητικό»

«Η όλη ιστορική διαδρομή του Νίκου Καζαντζάκη αναδεικνύει και τις μεταπτώσεις της ελληνικής κοινωνίας, την όλη κοινωνικοοικονομική εξέλιξη και το αξιακό σύστημα. Ο Καζαντζάκης αναδεικνύει τι σημαίνει προοδευτικό και τι σημαίνει συντηρητικό πολύ έκδηλα και αποκαλυπτικά στη νεότερη ιστορία. Είναι πολύ σημαντικό η νέα γενιά να γνωρίσει, ν’ αγγίξει το Νίκο Καζαντζάκη.

Η δικιά μου γενιά μεγάλωσε με το Νίκο Καζαντζάκη. Προχθές, πήρα την «Ελευθεροτυπία» και είχε ένα ένθετο για τον Καζαντζάκη και προσπάθησα να τον αγγίξω και να συνομιλήσω μαζί του. Είναι μια διαχρονική επικοινωνία ψυχής και νομίζω ότι αν κάποιος τη γνωρίσει δεν πρόκειται ποτέ να την αφήσει.

Αποκαλύπτονται τα μύχια της ψυχής. Σε όλη μου την εφηβική ηλικία είχα το βιβλίο του μαζί με το βιβλίο του Νίτσε, του Έσσε».

Μαρία Αμπατζή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.