«Σχεση πολιτισμου η σχεση μεταξυ αρχαιας, βυζαντινης και συγχρονης μουσικης»

Εδώ και τριάντα χρόνια ο Αθανάσιος Σαλαμάνης κρατά τα ηνία της Χορωδίας Φίλων Βυζαντινής Μουσικής, η παρουσία της οποίας τιμά την πόλη μας όχι μόνο στο εσωτερικό, αλλά και στο εξωτερικό. Πρόσφατα η χορωδία επέστρεψε από ταξίδι στη Βουλγαρία αποσπώντας τις καλύτερες κριτικές. Σήμερα ο ΠτΘ συζητά με τον Αθανάσιο Σαλαμάνη για τη βυζαντινή μουσική και τη σχέση της με την αρχαία, για τη θέση στη σημερινή μουσική πραγματικότητα, αλλά και για τους ψάλτες.

Όπως λέει ο κ. Σαλαμάνης, χαρακτηρίζοντας τη σχέση του με τη μουσική «όμορφο δρόμο», ξεκίνησε το 1950. «Είχα δύο αδέλφια μεγαλύτερα από εμένα που πήγαιναν κοντά σε διαφορετικούς ψάλτες, έναν πατέρα για τον οποίο ανακαλύπτω κάποια στιγμή ότι κρυφά έκανε τον ψάλτη, όποτε παρουσιαζόταν χωρίς ποτέ να μου το έχει εξομολογηθεί. Για πρώτη φορά, σε ηλικία 7 ετών περίπου, ανεβαίνω σε ένα αναλόγιο δίπλα σε έναν ψάλτη, ο οποίος – ο θεός να τον αναπαύει – ήταν πολύ σπουδαίος, Μπαίνω σε μια ατμόσφαιρα και σε ένα χώρο ανθρώπων που αγαπούσαν αυτό που έκαναν. Μου άρεσε η ατμόσφαιρα, αλλά είχα και μια μεγάλη ευτυχία και πρέπει να το λέω πάντα αυτό, γιατί το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε για τους δασκάλους μας είναι να τους τιμούμε και να τους σεβόμαστε. Έτσι από τα οκτώ μου χρόνια βρίσκομαι στα χέρια ενός μεγάλου δασκάλου, του Θεμιστοκλή Πατρίδη, ο οποίος ήταν και καλός μουσικός. Τις δύο τελευταίες τάξεις στο δημοτικό είχαμε χορωδία στο σχολείο και μας δίδασκε μουσική με το μαντολίνο του. Είχε αγάπη και πάθος γι’ αυτό που έκανε. Στα δώδεκά μου χρόνια ξαφνικά αντιλήφθηκα ότι ήμουν αναγκασμένος να έχω την ευθύνη της χορωδίας όταν αρρώστησε ο δάσκαλός μας. Ήταν κάτι πρωτόγνωρο για μένα. Όλα αυτά με συντήρησαν μέσα σε αυτό το χώρο και κάθε φορά μου δημιουργούσαν και αφορμές για ψάξιμο.

Μετά το πανεπιστήμιο τελείωσα το Δημοτικό Ωδείο Ξάνθης, κάπως αργά για μένα, αλλά δεν έχει σημασία. Αυτό που θα πω είναι ότι πολύ συμπολίτες μας απευθύνονται σ’ εμένα με τον όρο «δάσκαλος». Δεν κάνω επίδειξη ταπεινοφροσύνης, αλλά κατά την άποψή μου δεν υπάρχει κανένας δάσκαλος. Δέχομαι όμως για τον εαυτό μου ότι είμαι ο παλιότερος και ίσως ο καλύτερος από τους καλούς μαθητές. Διδάσκω μουσική μεν, αλλά αυτά που έμαθα και μαθαίνω από τους μαθητές μου είναι πολύ περισσότερα από αυτά που διδάσκω. Αυτά που μου έδωσαν οι μαθητές μου αυτά τα 33 χρόνια δεν συγκρίνονται με τίποτα από αυτά που τους έδωσα εγώ».

ΠτΘ: κ. Σαλαμάνη τι είναι η βυζαντινή μουσική;

Α.Σ: Τη βυζαντινή μουσική θα τη δούμε με έναν αφορεσμό και με έναν ορισμό. Σύμφωνα με τον ορισμό, βυζαντινή μουσική είναι το μουσικό ιδίωμα που χρησιμοποιείται στη λατρεία της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας. Σαν ορισμός γίνεται κατανοητό ότι περιορίζει πάρα πολύ το πεδίο και το χώρο μέσα στον οποίο κινείται η βυζαντινή μουσική. Προχωρώντας στον αφορεσμό, θα λέγαμε ότι η βυζαντινή μουσική είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον Όμηρο, τον Μουσαίο, τον Αλκαίο, το Θαλή και όλους τους προϊστορικούς και ιστορικούς ποιητές και αοιδούς όπως συνηθίζαμε να τους χαρακτηρίζουμε με τον Τσιτσάνη, με όλους τους σύγχρονους, τους μεγάλους δημιουργούς στο χώρο της μουσικής και του λόγου.

ΠτΘ: Υπάρχει δηλαδή σχέση της βυζαντινής με την αρχαία μουσική;

Α.Σ: Η σχέση της βυζαντινής μουσικής με την αρχαία ελληνική μουσική, αλλά και τη σύγχρονη, είναι άμεση τόσο στο θεωρητικό και φιλοσοφικό, όσο και στο τεχνικό μέρος. Η βυζαντινή μουσική εδράστηκε σε στοιχεία που πήρε από την αρχαία ελληνική μουσική. Θα σας πω την περιγραφή που χρησιμοποιούσα στους αλλοδαπούς μαθητές στο Διεθνές Σχολείο Πολιτισμού και Ελληνικής Γλώσσας στο Καστελόριζο, όπου δίδασκα μουσική. Έλεγα λοιπόν ότι η βυζαντινή μουσική είναι ένα ψωμί το οποίο είναι φτιαγμένο με άλευρα που έφεραν όλοι οι λαοί της εποχής όπου αναφέρεται ο όρος Βυζάντιο και του χώρου όπου αναφέρεται ο όρος, το οποίο όμως, για να γίνει ψωμί χρειάζεται ένα φύραμα, τη μαγιά. Και η μαγιά στην περίπτωση αυτή είναι ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός. Θα μου επιτρέψετε εδώ να δώσω μία διαφορετική άποψη για τη μουσική. Δεν μπορούμε να μιλάμε μόνο για μουσική ή μόνο για πολιτισμό. Θεωρώ ότι ο πολιτισμός είναι ένα μεγαλειώδες ανθρώπινο οικοδόμημα το οποίο έχει αρκετές εισόδους. Κάθε είσοδος έχει τις δικές της δυνατότητες προσέγγισης στο οικοδόμημα, αλλά και καλεί ορισμένες ομάδες ανθρώπων να περάσουν σε αυτό. Μία είσοδος του οικοδομήματος είναι η μουσική, μία άλλη ο λόγος, μία τα εικαστικά … Έτσι λοιπόν η σχέση της μουσικής ανάμεσα στους αιώνες, ανάμεσα στη σύγχρονη, τη βυζαντινή και την αρχαία είναι σχέση πολιτισμού. Ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός περνά μέσα από το βυζαντινό πολιτισμό. Δεν μπορούμε να διανοηθούμε ότι έχουμε ένα δένδρο στο οποίο κατευθείαν από τις ρίζες ξεφυτρώνουν οι καρποί. Δεν μπορεί αυτό να είναι δένδρο. Χρειάζεται ο κορμός, οι κλάδοι για να μας δώσει και καρπούς. Βεβαίως, η αναφορά μας στο τι είναι βυζαντινή μουσική και τη σχέση της με τα άλλα είδη της ελληνικής μουσικής βγαίνει από το εξής στοιχείο. Η βυζαντινή μουσική, όπως την ορίσαμε, είναι εκκλησιαστική μουσική, όμως ξέρουμε πολύ καλά όλοι ότι την εποχή του Βυζαντίου υπήρχε και κοσμική μουσική. Εκείνος ο χώρος της κοσμικής μουσικής δεν μας έχει διασώσει δική της επιστημονική είτε τεχνική παράδοση, με την έννοια ότι δεν ήταν διαφορετικός ο τρόπος με τον οποίο γράφονταν ή συνετίθεντο τα μουσικά κείμενα, τα εξωτερικά όπως τα έλεγαν, εκείνη την εποχή. Επειδή τα μοναστήρια και η εκκλησία ήταν χώροι που υπήρχε υψηλό επίπεδο παιδείας καλλιέργησαν την τέχνη της μουσικής, η οποία έδωσε τα εργαλεία και στους κοσμικούς μουσικούς για να δουλέψουν το δικό τους μουσικό είδος. Γι’ αυτό διασώζεται η θεωρία και η πρακτική της μουσικής μόνο σαν εκκλησιαστική. Οι δυνατότητές της όμως είναι τόσο μεγάλες και θα ήταν δυστύχημα αν περιορίζονταν όλο αυτό το γνωστικό αντικείμενο μόνο στον κόσμο της εκκλησίας. Ευτυχώς αξιοποιήθηκε και από τους κοσμικούς μουσικούς και σήμερα υπάρχει έρευνα αξιόλογη, που αναφέρεται ακριβώς σε αυτούς τους μουσικούς και έχουμε την ευκαιρία να ακούμε συνθέσεις και έργα βυζαντινών και κυρίως μεταβυζαντινών συνθετών.

ΠτΘ: Και η σχέση της βυζαντινής με την εθνική μουσική;

Α.Σ: Βάσει αυτών που είπαμε σχετικά με τη σχέση της βυζαντινής με την αρχαία ελληνική μουσική η σχέση της βυζαντινής με την εθνική μουσική προκύπτει από μόνη της. Από την αρχαία ελληνική μουσική περνάμε στην περίοδο τη βυζαντινή, ακολουθεί η μεταβυζαντινή περίοδος – πολύ σημαντική – η περίοδος δηλαδή της Τουρκοκρατίας για τον στενό ελλαδικό χώρο, όχι όμως και για τον μείζονα ζωτικό χώρο του ελληνισμού, περνάμε σιγά – σιγά και φθάνουμε στο σημερινό δημιούργημα, που για μένα έχει μια μεγάλη στάση, τη δεκαετία του ΄60. Προσωπικά, η δεκαετία του ΄60 πιστεύω ότι είναι ανάλογη με τους κλασικούς χρόνους. Στην αρχαία εποχή ο μεγάλος λόγος, είτε ποιητικός είτε πεζός, ο λόγος του Αριστοφάνη, του Ευριπίδη, του Σοφοκλή, όλων αυτών των μεγάλων συγγραφέων, ο οποίος σήμερα μας αφήνει εκστατικούς, ήταν κτήμα του λαού μέσα από το θέατρο. Κυρίαρχο στοιχείο, πέρα από το λόγο, στο θέατρο, ήταν η μουσική. Φθάνουμε στη δεκαετία του ΄60 και ο σύγχρονος ελληνικός λόγος, ο ποιοτικός λόγος, που ανθεί και βραβεύεται διεθνώς, γίνεται και πάλι κτήμα του ελληνικού λαού μέσα από το τραγούδι. Τραγουδούσαμε στις ταβέρνες, στα σπίτια μας, στις παρέες μας Σεφέρη, Ελύτη Ρίτσο. Βεβαίως, θεωρώ αδικία να αναφέρω ονόματα, γιατί είναι τόσα πολλά αυτά που πρέπει να αναφερθούν.

ΠτΘ: Στην πορεία των χρόνων η βυζαντινή μουσική παραμένει σταθερή στην πορεία της;

Α.Σ: Ναι και είναι κάτι αξιοθαύμαστο η σταθερή πορεία της βυζαντινής μουσικής, κι ας συνεχίσουμε να την λέμε έτσι…

ΠτΘ: Θέλετε να χρησιμοποιούμε τον όρο εθνική;

Α.Σ: Ο όρος Βυζάντιο επικράτησε μετά το 17ο αιώνα και τον καθιέρωσαν οι γερμανοί ιστορικοί και αρχαιολόγοι. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν η συνέχεια της Ρωμαϊκής. Αξίζει να δούμε τη διαφορά της περιόδου, για την οποία μιλάμε με την προγενέστερη περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η κ. Αρβελέρ χρησιμοποιεί έναν φανταστικό ορισμό. Μέχρι τον Κωνσταντίνο υπήρχε ένα δόγμα, όπου ο αυτοκράτορας εκεί και η Ρώμη. Από την περίόδο που κτίσθηκε η Κωνσταντινούπολη αυτοκράτορας είναι πια όποιος έχει τη Νέα Ρώμη. Αυτό επιφανειακά μπορεί να είναι ένα σχήμα λόγου, αν το δούμε όμως στο βάθος του, εκφράζει τη μεταστροφή στη φιλοσοφία, στον τρόπο ζωής τον καθημερινό, προϊόντα του οποίου είναι και όλα τα πολιτισμικά δημιουργήματα. Κάθε περίοδος έχει τα δικά της πολιτισμικά δημιουργήματα. Και η ρωμαϊκή περίοδος μας έδωσε σπουδαία. Δεν μπορούμε να υποβαθμίσουμε και την παράδοση τη ρωμαϊκή, αλλά γίνεται μια ζύμωση, η οποία αρχίζει να αλλάζει την ποιότητα του ψωμιού. Βρήκαμε μια μαγιά, η οποία μας δίνει μια νέα ποιότητα στο ψωμί που παράγουμε.

ΠτΘ: Γιατί η βυζαντινή μουσική είναι φωνητική και όχι ορχηστρική;

Α.Σ: Η βυζαντινή μουσική είναι καθαρά φωνητική. Όταν μιλάμε για λατρεία, μιλάμε για κοινή ομαδική προσευχή. Η λατρεία αυτή απευθύνεται στο Θεό. Όταν ο άνθρωπος απευθύνεται στο Θεό πρέπει να απευθύνεται άμεσα, προσωπικά. Δεν χρειάζεται ενδιάμεσους για να απευθυνθεί. Τα όργανα είναι κάτι ξένο προς την ουσιαστική λατρεία. Τα όργανα είναι περιττά. Κατά την άποψή μου, όχι μόνο είναι περιττά, αλλά και επικίνδυνα για την ουσία της λατρείας, διότι δημιουργούν περίσπαση. Σε παίρνουν από το χώρο για τον οποίο πήγες και σε πηγαίνουν σε άλλο χώρο. Η μουσική που παράγεται από όργανα μετατρέπεται από μέσον σε σκοπό. Και ο χειρότερος κίνδυνος στη λατρεία είναι να μετατρέψουμε τη μουσική από μέσον σε σκοπό. Στη λατρευτική μουσική δεν υπάρχει «μ’ αρέσει πολύ αυτό το κομμάτι», γιατί δεν πρόκειται για κομμάτια. Το «μου αρέσει» πρέπει να αντικατασταθεί οπωσδήποτε με «το εκφράζει», «με αναπαύει». Το «με ευχαριστεί» δεν σημαίνει ότι «με αναπαύει», γιατί στη λατρεία πάω για να ικανοποιήσω ψυχική ανάγκη, η οποία είναι πέρα από τη μουσική. Η μουσική είναι ένα απλό εργαλείο. Είναι δηλαδή πρώτα – πρώτα φωνητική. Δεύτερον όταν αισθανόμαστε την ανάγκη να πάμε στην εκκλησία, δεν πάμε για ατομική προσευχή, αλλά για λατρεία, για ομαδική προσευχή. Άρα πρέπει να υπάρχει ομοφωνία, η οποία επιτυγχάνεται με την μονοφωνία.

ΠτΘ: Μπορεί έναν άθεο να τον εκφράσει η συγκεκριμένη μουσική;

Α.Σ: Η μουσική έχει τη δυνατότητα να αγγίζει όλες τις ψυχές, διότι η μουσική δεν είναι δημιούργημα του ανθρώπου. Η μουσική είναι ανακάλυψη του ανθρώπου. Είναι κάτι αυθύπαρκτο. Η μουσική έχει σαν γνωρίσματα μία αυθυπαρξία και μία πανυπαρξία, υπάρχει παντού σαν στοιχείο της δημιουργίας. Και σαν φυσικός στο επάγγελμα θα μου επιτρέψετε να πω ότι η αρμονία είναι το τρίτο εμφανές στοιχείο του σύμπαντος. Αν το πρώτο είναι η ύλη, το δεύτερο η ενέργεια, όπως απέδειξε η θεωρία της σχετικότητας, και όπου σήμερα οι σύγχρονες θεωρίες, η κβαντική και η αστροφυσική, μας βάζουν σε αυτούς τους χώρους σκέψεις, το τρίτο εμφανές σημείο της δημιουργίας είναι η αρμονία. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην τον αγγίζει η μουσική. Η θεωρία των αρχαίων ελλήνων περί του ήθους του μέλους δεν είναι απλώς θεωρία, αλλά πραγματικότητα. Απλά περιγράφει κάτι το αυθύπαρκτο και γι’ αυτό είναι θεωρία.

ΠτΘ: Σήμερα η βυζαντινή μουσική έχει φίλους;

Α.Σ: Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, έχει πολλούς φίλους. Το ευχάριστο είναι ότι άρχισαν να την ανακαλύπτουν οι νέοι. Για μένα αυτό είναι η μεγαλύτερη παρηγοριά, διότι οι νέοι έχουν ένα χαρακτηριστικό: αναζητούν το αυθεντικό και έχουν ένα αισθητήριο ή κριτήριο που έχει τη δυνατότητα να ξεχωρίζει ποιο είναι το γνήσιο. Αυτό με έκανε να ελπίζω. Υπάρχουν στιγμές που με πιάνει απογοήτευση, απελπισία, αλλά το γεγονός ότι άρχισαν να ασχολούνται οι νέοι με τη μουσική είναι το πιο σημαντικό. Όμως το πιο σημαντικό είναι οι ευθύνες που μας δημιουργούν αυτοί οι νέοι. Η ύπαρξη των νέων δημιουργεί σε μας τους παλιότερους τεράστιες ευθύνες. Να τους βοηθήσουμε να βρουν αυτό που ψάχνουν, το γνήσιο, το αυθεντικό. Και αυτό απαιτεί από εμάς μεγάλη γνώση και μεγάλη ταπείνωση.

Ο σωστός ψάλτης προϋποθέτει σωστή ιεροψαλτική παιδεία και εκκλησιαστική αγωγή

ΠτΘ: Είστε συγχρόνως και ψάλτης στο Μητροπολιτικό Ναό. Μπορεί κάποιος να γίνει καλός ψάλτης;

Α.Σ: Εδώ θα μπούμε στο χώρο της παιδείας. Σήμερα μπορούμε να φτιάξουμε καλούς πολίτες; Αν έχουμε καλή παιδεία, ναι. Σε ένα διεθνές συνέδριο στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας είχα πει επιγραμματικά ότι ο καλός ψάλτης προϋποθέτει σωστή ιεροψαλτική παιδεία και εκκλησιαστική αγωγή. Βρείτε μου λοιπόν ανθρώπους που θα τα προσφέρουν αυτά και όχι μόνο θα διδάξουν, αλλά θα προσφέρουν παιδεία. Η παιδεία δεν διδάσκεται, προσφέρεται, και η αγωγή βιώνεται.

ΠτΘ: Όταν ψάλλετε λειτουργείτε και ως μουσικός;

Α.Σ: Δυστυχώς μερικές φορές ναι. Ευχαριστώ το Θεό όταν καταφέρνω να ξεχάσω ότι είμαι μουσικός. Ο πειρασμός είναι πολύ μεγάλος. Θέλει ομολογουμένως πολλή δύναμη για να σταθεί κανείς όπως πρέπει εκεί που τον έβαλαν να σταθεί. Παρηγοριέμαι όμως, γιατί το πρόβλημα δεν είναι μόνο των ιεροψαλτών, αλλά του καθενός. Για παράδειγμα, ο δημοσιογράφος πρέπει να σταθεί και για να γίνει αυτό πρέπει να νιώθει ότι είναι ταγμένος σε αυτό που τον έβαλαν να κάνει. Και αυτό ισχύει για όλους. Μόνο τότε μπορείς να εξελιχθείς, όταν νιώθεις στρατευμένος σε αυτό που κάνεις.

Χορωδία Φίλων Βυζαντινής Μουσικής

ΠτΘ: Είστε ευχαριστημένος από την πορεία της Χορωδίας Φίλων Βυζαντινής Μουσικής;

Α.Σ: Ιδρύθηκε το 1972, έχει διανύσει μεγάλο δρόμο, συμμετέχει σε πολλές εκδηλώσεις. Eίναι πολύ τιμητικό για μένα που εδώ και τριάντα χρόνια έχω το τιμόνι της στα χέρια μου. Είναι μια ομάδα ανθρώπων, οι οποίοι, με τις όποιες γνώσεις έχουν, διακρίνονται για το πάθος τους και όχι γι’ αυτές. Όλοι μαζί ψάχνουμε, βρίσκουμε κείμενα και η χορωδία μας έχει ένα καλό όνομα στην Ελλάδα γι’ αυτή τη δράση της, για το ότι ψάχνει κείμενα κλασικά και φέρνει στο φως άγνωστα κείμενα, μουσικά και αυτό μας δίνει μια ιδιαίτερη ικανοποίηση. Το πάθος μας είναι να ακουσθούν τα μέλη τα οποία ανακαλύπτουμε και να τα γνωρίσει ο κόσμος.

ΠτΘ: κ. Σαλαμάνη σας ευχαριστούμε πολύ.

Α.Σ: Κι εγώ σας ευχαριστώ.

Α.Π.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.