«Το ντοκιμαντερ ειναι σαν τον μιτο της Αριαδνης που παντα σε οδηγει σε απατητα μονοπατια»

Ένα δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ που αναζητάει τα ίχνη της υμνογράφου Κασσιανής που έζησε στην Κωνσταντινούπολη τον 8ο αιώνα μέσα στη δίνη των θρησκευτικών παθών του τέλους της εικονομαχίας, στέκεται αφορμή να μιλήσουμε με τη δημιουργό του (σενάριο και σκηνοθεσία), Κλεώνη Φλέσσα. «Πρόκειται για μια γυναίκα που με το έργο της θα υμνήσει το Θεό και τη φιλία, θα λοιδορήσει τον άντρα όταν είναι επίορκος και φαύλος, θα αγκαλιάσει την παραστρατημένη και θα περιθάλψει τον πάσχοντα» δηλώνει η καταξιωμένη σκηνοθέτης και προσθέτει: «Μια γυναίκα που το άρωμά της, το άρωμα του μενεξέ, μένει ανεξίτηλο στο γυναικωνίτη της Αγίας Σοφίας».

Γιατί ασχοληθήκατε με την Υμνογράφο Κασσιανή;

Νομίζω ότι η Κασσιανή είναι ένας μύθος που τον κουβαλάμε όλοι μας. Είναι μια αγαπημένη πολλών ανθρώπων, οι οποίοι όμως δεν ξέρουν πολλά γι’ αυτήν. Ήταν πάρα πολύ δύσκολο να «σκαλίσω» τον 8ο αιώνα. Είχα μια πολύ περίεργη ιστορία, με πολύ λίγα στοιχεία. Πρόκειται για μια ιστορία που την παλεύω χρόνια. Ήταν κάτι που το πρότεινα συνέχεια, καιρό τώρα, και, ευτυχώς, η ΕΡΤ αποφάσισε να το κάνει.

Υπάρχει κάτι που σας συγκίνησε περισσότερο μαθαίνοντας για τη ζωή αυτής της γυναίκας;

Αυτό που με συγκίνησε περισσότερο σ΄ αυτή τη γυναίκα, την Κασσιανή, είναι ο υπέροχος λόγος της. Η γραφή αυτής της γυναίκας, ό,τι έχει απομείνει, αποδεικνύει ότι ήταν μια πολύ σημαντική ποιήτρια. Αυτό που εμένα με συγκινούσε επίσης ήταν ότι τον 8ο αιώνα υπήρξε μια γυναίκα που, όπως τη θέλει ο μύθος, αντιμίλησε στον Αυτοκράτορα και μάλιστα με τον καλύτερο τρόπο. Κάτι που θα πρέπει ξέρουμε ότι ήταν μη επιτρεπτό σε όλους, άντρες και γυναίκες.

Ανασύρετε στην επιφάνεια και κάποιο άγνωστο ιστορικό στοιχείο;

Το ότι, όπως θέλει ο μύθος, ένας από τους στίχους του γνωστού τροπαρίου της Κασσιανής γράφτηκε από τον Αυτοκράτορα, πρέπει να δουν οι αναγνώστες το ντοκιμαντέρ για να καταλάβουν ποιος ήταν.

Επειδή είναι ένα κεντρικό πρόσωπο στην Ορθόδοξη Εκκλησία η Κασσιανή, μήπως ήσασταν περισσότερο «προσεχτική»; Μήπως αυτολογοκριθήκατε;

Δεν αυτολογοκρίθηκα, η αλήθεια είναι ότι πρόσεξα πάρα πολύ με την έννοια ότι η Κασσιανή έζησε μια πολύ δύσκολη περίοδο και για την εκκλησία. Ήταν η περίοδος της Εικονομαχίας, ως εικονολάτρης επικράτησε η άποψη που πρέσβευε. Εκείνη την περίοδο γινόντουσαν πάρα πολύ σημαντικά πράγματα τα οποία έπρεπε να τα αναδείξω. Οι εικονομάχοι, ανάμεσά τους και ο Θεόφιλος, ήταν άνθρωποι που πίστευαν στην εκπαίδευση, είχαν κάνει νόμους για την οικογένεια. Ήταν αρκετά προοδευτικοί για την εποχή εκείνη κάτι που μετά ξεχάστηκε, όταν οι εικονολάτρες ανέβηκαν στην εξουσία. Όπως γίνεται συνήθως.

Και «Οι πρώτες δασκάλες» πώς προέκυψαν;

Με ώθησαν να κάνω αυτό το ντοκιμαντέρ τα στοιχεία που είχα και που δεν είχαν πάρει τη δημοσιότητα που θα έπρεπε. Κανένας δεν ήξερε ότι αυτές οι κοπέλες που έφευγαν 16 χρονών από τα σπίτια τους για να πάνε σε απομακρυσμένες περιοχές της Ελλάδος και όπου υπήρχε ελληνισμός για να διδάξουν, πάρα πολλές φορές αντιμετωπιζόντουσαν ως εχθροί. Οι κάτοικοι αυτών περιοχών δεν ήθελαν δασκάλες. Δεν είναι λίγες οι μαρτυρίες των βιασμένων δασκάλων. Άλλες προπηλακίστηκαν, άλλες διώχτηκαν. Υπάρχουν πάρα πολλά στοιχεία για την περίοδο μετά την απελευθέρωση έως το 1940.

Και οι δασκάλες που επιλέξατε, φαντάζομαι ότι κάθε άλλο παρά τυχαίες επιλογές θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν…

Τρία ονόματα καθόλου τυχαία. Όταν διάβασα γι’ αυτές και όταν έμαθα περισσότερα είπα αμέσως ότι γι’ αυτό θα πρέπει να μιλήσω. Δεν μπορείς να κλείνεις τα μάτια σου ή τον στόμα σου όταν βλέπεις μια ιστορία για την οποία κανένας δεν μιλάει.

Ξεχωρίζει η Αγία Φιλοθέη;

Η πρώτη δασκάλα είναι η Αγία Φιλοθέη, όταν την έπιασαν οι Τούρκοι την σκότωσαν. Είχε φτιάξει έναν «Παρθενώνα», ένα μικρό Μοναστήρι όπου πήγαιναν όλες οι γυναίκες για εκπαίδευση, πλούσιες και άπορες. Ήταν χώροι που λειτουργούσαν παράνομα, δεν έπρεπε να το ξέρουν οι Τούρκοι. Φοιτούσαν γυναίκες και αγόρια, μάθαιναν γραφή, ανάγνωση και ιστορία. Η δεύτερη, η Ευανθία Καΐρη, δασκάλα κι αυτή στους χρόνους της Επανάστασης, πολύ σημαντική γυναίκα. Και η νεότερη, η Ιωάννα Στεφανόπολη, η πρώτη γυναίκα που εγγράφεται στο πανεπιστήμιο.

Επαναλαμβάν, ήταν χρέος μου, αλλά ήμουν και τυχερή που «έπεσα» στα στοιχεία αυτά. Το έψαξα κι εγώ λίγο, αλλά όταν έχεις αυτά στοιχεία είναι πρόκληση.

Γιατί «επιμένετε» κάνοντας και ιστορικά ντοκιμαντέρ;

Νομίζω ότι όσο πιο καλά γνωρίζεις την ιστορία σου, τόσο πιο καλά περπατάς προς το μέλλον. Σίγουρα σήμερα δεν προπηλακίζουν μια δασκάλα, αλλά γνωρίζοντας όλη αυτή την ηρωική στάση πολλών άλλων γυναικών παίρνεις εφόδια να είσαι κι εσύ αν όχι ηρωικός, να στέκεσαι τουλάχιστον όρθιος, να έχεις τις αντοχές σου.

Ποιοι κίνδυνοι ελλοχεύουν στο ντοκιμαντέρ;

Ασχολούμαι πάρα πολλά χρόνια και ξέρω καλά ότι οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν έχουν να κάνουν και με την καλή έρευνα που προηγήθηκε ή όχι. Το πρώτο που πρέπει να κάνεις είναι μια πολύ καλή έρευνα. Όσο σκαλίζεις, τόσο σου γεννιούνται πολλές ιδέες. Είναι το βασικό για ένα ντοκιμαντέρ η έρευνα και μετά αφήνεις τη φαντασία σου να ταξιδέψει. Ειδικά όταν κάνεις ντοκιμαντέρ για περασμένους αιώνες που δεν έχεις πάρα πολλά στοιχεία. Από ένα σημείο και μετά πρέπει να αναπλάσεις το παρελθόν. Δηλαδή πρέπει να ταξιδέψεις και να πλάσεις εικόνες για όλα αυτά που διαβάζεις ή βρίσκεις. Για μένα το ντοκιμαντέρ είναι σαν τον μίτο της Αριάδνης, που πάντα σε οδηγεί σε απάτητα μονοπάτια.

Υπάρχει κοινό στη χώρα μας για να «αγκαλιάσει» αυτά τα έργα;

Νομίζω ότι τελευταία διαμορφώνεται ένα κοινό που το «αγκαλιάζει». Είμαστε λίγο τυχεροί, γιατί τα δυο τελευταία χρόνια προβάλλονται ντοκιμαντέρ σε δυο αίθουσες τουλάχιστον στην Αθήνα, ελπίζω αυτό να κρατήσει και να μεταφερθεί και στις άλλες πόλεις.

Η ματιά των γυναικών που κάνουν ντοκιμαντέρ διαφέρει από αυτή των ανδρών;

Έχω συμπεράνει ότι σίγουρα διαφέρει. Αποκλείεται ένας άντρας να κάνει ντοκιμαντέρ με τις πρώτες ελληνίδες δασκάλες ή την Κασσιανή ή την Αλταμούρα ή με οποιοδήποτε γυναικείο πρόσωπο. Εμάς μας ενδιαφέρει, γιατί αν δεν στήσουμε ή αν δεν ξαναγράψουμε την ιστορία, δεν έχουμε μέλλον. Πρέπει να μιλήσουμε για ανθρώπους που δεν έχει μιλήσει ποτέ κανένας. Συνήθως οι γυναίκες ήταν παραγκωνισμένες. Δείτε την Κασσιανή, ήταν μία στο σύνολο πολλών ανδρών, αλλά πολύ σημαντική. Ενώ είχε γράψει πολύ περισσότερα από όσα της αποδίδονται, τα οικειοποιήθηκα και άλλοι. Κι αυτό είναι ιστορικό ντοκουμέντο. Είναι γεγονός ότι εκείνη την εποχή πάρα πολλοί επωφελήθηκαν από το πνεύμα της. Πρέπει να γράψουμε την αλήθεια για πρόσωπα που τα έχουν παραγκωνίσει ή δεν τα αναφέρουν καθόλου.

Ντοκιμαντέρ ή κινηματογράφος, τι επιλέγετε;

Όλες οι σκηνοθέτριες ασχολούνται και με τα δυο είδη. Εξαρτάται από το τι σου αρέσει να ψάξεις, σε ποια περίοδο είσαι, τι είναι αυτό που σε νοιάζει να βγάλεις προς τα έξω. Ακόμη και στις ταινίες υπάρχει γυναικείος λόγος. Τα τελευταία 15 χρόνια οι γυναίκες έχουν πλαισιώσει πολύ τον κινηματογράφο.

Γυναικείος και πολιτικοποιημένος λόγος;

Πολιτικοποιημένος είναι κάθε λόγος ακόμη και αυτός που θεωρείται «απολιτικός». Δεν μπορείς, από την στιγμή που αρθρώνεις λόγο, να μην είναι πολιτικός, ό,τι λόγος κι αν είναι. Και νομίζω ότι αυτό είναι ξεκάθαρο, δηλαδή ακόμη κι όταν λες: «Εμένα δεν με νοιάζει» παίρνεις μια πολιτική θέση. Εμένα με νοιάζει όμως και παίρνω πολιτική θέση, ναι! Δεν μπορείς να μην έχεις άποψη για όσα συμβαίνουν σήμερα, όσα συνέβησαν στο παρελθόν. Κουβαλάμε το παρελθόν μας και κοιτάμε το μέλλον μας, δεν γίνεται αλλιώς.

Οι γυναίκες στο Ισλάμ σας έχουν αγγίξει ως θέμα;

Με έχουν αγγίξει, αλλά δεν έχω ασχοληθεί. Εάν κάποιος μου δείξει το δρόμο για να αρχίσω να «σκαλίζω», ευχαρίστως να το αγγίξω το θέμα, αλλά δεν έχω έναυσμα αυτή τη στιγμή.

Στο εξωτερικό βρίσκουν αίθουσες και κοινό τα ελληνικά ντοκιμαντέρ;

Στο εξωτερικό υπάρχουν αίθουσες, αλλά δυστυχώς η πολιτική που ασκείται από το ΥΠ.ΠΟ. για τις ελληνικές ταινίες και τα ελληνικά ντοκιμαντέρ είναι ανύπαρκτη στο εξωτερικό. Στην Ελλάδα ακόμη τα πράγματα είναι δύσκολα. Το φεστιβάλ ευτυχώς ευνοεί, δυστυχώς δεν έχουμε βρει ακόμη τον τρόπο να προβάλουμε τις δουλειές μας στο εξωτερικό. Είναι μια μοναχική αγωνία του κάθε δημιουργού, να πάρει το ντοκιμαντέρ του, να πάει σε κάποιο Φεστιβάλ, να χωθεί σε μια γωνία και να αρχίσει να το πουλάει. Αν το κράτος δεν κάνει κάτι έχουμε χάσει. Η αγορά δεν παίζει και πρέπει να μπούμε σ΄ αυτή δυναμικά όπως δυναμικές είναι οι ταινίες μας.

Μαρία Νικολάου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.