Ολα ειναι δρομος…

Μετά τη γενοκτονία των Ποντίων και τη μικρασιατική καταστροφή, ακολούθησε η «ανταλλαγή πληθυσμών» που προέβλεπε η Συνθήκη της Λοζάννης που υπογράφτηκε μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας(υπογράφθηκε στις 30 Ιανουαρίου 1923).

Κατά τη Σύμβαση αυτή η ανταλλαγή δεν ήταν πλέον εκούσια και ελεύθερη αλλά υποχρεωτική και αποτέλεσμα όρου πολεμικής ήττας. Στη Συνδιάσκεψη της Λοζάννης η Ελλάδα μολονότι αντετίθετο στην άποψη και της εκούσιας ανταλλαγής (καταστροφική για τον ευημερούντα Ελληνισμό της Μ.Ασίας) εντούτοις πιεζόμενη από το ατυχές αποτέλεσμα του πολέμου, δέχτηκε να συζητήσει εκούσια και αμοιβαία ανταλλαγή. Η Τουρκία όμως δεν δέχθηκε ούτε εκούσια ούτε αμοιβαία αλλά υποχρεωτική. Μάταια το Οικουμενικό Πατριαρχείο διαμαρτυρήθηκε σε κήρυξη της Εκκλησίας «εν διωγμώ». Αλλά και οι διαμαρτυρίες της τότε ελληνικής κυβέρνησης προς την Τουρκία και τις Μεγάλες Δυνάμεις υπήρξαν ατελέσφορες.

Τελικά η Συνδιάσκεψη απεφάνθη ότι αν και μισητό αυτό καθ΄ αυτό το μέτρο της υποχρεωτικής ανταλλαγής ήταν το μόνο ενδεδειγμένο στη περίπτωση και συνέστησε την αποδοχή αυτής με τον όρο να εξαιρεθούν οι Έλληνες κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης και οι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης. Τότε η Ελλάδα που είχε εγκαταλειφθεί απ΄ όλους τους Συμμάχους αναγκάσθηκε να υποκύψει και να υπογράψει την παραπάνω Σύμβαση της υποχρεωτικής ανταλλαγής με την οποία χιλιάδες Έλληνες της Μ. Ασίας εξαναγκάσθηκαν σε εκπατρισμό.

Η συμφωνία άρχισε να εφαρμόζεται από τον Αύγουστο του 1923, η δε μικτή επιτροπή περάτωσε το έργο της κατά το έτος 1925. Για δε την εκτέλεσή της εκδόθηκε σωρεία νόμων, διαταγμάτων, αποφάσεων κλπ ενώ πλείστες Υπηρεσίες δημιουργήθηκαν για την περαίωση του όγκου της εργασίας προς εγκατάσταση των εκατοντάδων χιλιάδων ομοεθνών προσφύγων, την εκκαθάριση των περιουσιών τους και την τακτοποίηση των αξιώσεών τους.

Έτσι, ο άλλοτε ακμάζων, στη Μ. Ασία και Θράκη ελληνισμός ανερχόμενος το 1914, μαζί μ’ εκείνον της Κωνσταντινούπολης, σε 2.000.000 και πλέον αποδεκατίσθηκε κυριολεκτικά από ανήκουστους διωγμούς και ταλαιπωρίες.

Σήμερα στο «Εμείς η πόλις» παρουσιάζουμε συνομιλία με τον Δημήτρη Μαυρίδη, Πολιτικό Μηχανικό, Ερευνητή και Συγγραφέα, Συλλέκτη Φωτογραφιών με αφορμή την Έκθεση φωτογραφιών με τίτλο: «Από την ιστορία της Θράκης, 1875 – 1925» που φιλοξενείται στην Ξάνθη και την έκδοση ενός Λευκώματος με φωτογραφίες της έκθεσης και λοιπό πληροφοριακό υλικό. Παράλληλα, φιλοξενούμε και τις μαρτυρίες ανθρώπων που σήμερα ζουν στην Ανατολική Θράκη, στο χωριό: «Λαλατζήκ» . Οι πρόγονοί τους ακολούθησαν τον αντίστροφο δρόμο του ξεριζωμού, ως οι «ανταλλάξιμοι» των Συμφωνιών…

83 χρόνια μετά, φιλοξενούμε την «ανταλλαγή» λέξεων μεταξύ προσφύγων για μια: «Ανταλλαγή πληθυσμών» που ακόμη πληγώνει…

Ρεπορτάζ: Μαρία Νικολάου

Ανταλλαγή πληθυσμών…83 χρόνια μετά

«Δεν έπρεπε να παρατήσουμε τα χώματά μας»

Πόσους κατοίκους έχει το χωριό σας;

Χουσεϊν Τσακιζού: 200 κατοίκους. 600 άτομα, κυρίως νέοι, έχουν μεταναστεύσει στο εξωτερικό ή σε άλλα σημεία της Τουρκίας.

Ποια άλλα γειτονικά χωριά είχατε κοντά σας;

Ιμπραήμ Ακ: Κοντά στο Τσερ κι Τζα υπήρχε κι ένα άλλο μεγάλο χωριό το Μπελάν, το Λάδοικος, ο Ζυγός.

Θυμάστε να σας έχουν διηγηθεί κάποια εντυπωσιακή συνήθεια εκείνης της εποχής;

Χουσεϊν Τσακιζού: Μου έκανε πάντοτε εντύπωση, όταν άκουγα τον παππού μου να λέει, ότι στο ποτάμι, τον Νέστο έπλεαν και ποταμόπλοια εκείνη την εποχή. Αξιοποιούσαν τα νερά του ποταμού και για να μεταφέρουν εμπορεύματα και ξυλεία.

Πότε εγκαταστάθηκαν οι δικοί σας στο καινούργιο χωριό;

Ιμπραήμ Ακ: Οι παππούδες μας ήρθαν το 1924 στο χωριό μας. Άφησαν ένα χωριό πίσω, μια ζωή. Ό,τι είχαν δημιουργήσει μέχρι τότε. Με την ανταλλαγή των πληθυσμών βρέθηκαν σε ένα άλλο χωριό, που επίσης οι κάτοικοί του έφυγαν αφήνοντας πίσω τα σπίτια τους, τη ζωή τους, το νοικοκυριό τους. Ελάχιστα πράγματα μπόρεσαν να πάρουν με την φυγή τους. Και όπως έλεγαν οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας, το νοικοκυριό τους μαρτυρούσε ότι ήταν πρώτοι νοικοκύρηδες, άνθρωποι προκομμένοι.

Ποιες δουλειές έκαναν όσο ζούσαν στην Ελλάδα;

Χουσεϊν Τσακιζού: Από ό,τι μας έλεγαν ασχολούνταν με την κτηνοτροφία. Δεν είχαμε πολλά χωράφια. Ο κάθε ένας είχε και από λίγα στρέμματα γης. «Αφήσαμε ζωντανά, κτήματα και κτίσματα πίσω» μας έλεγαν μέχρι που πέθαναν.

Με τους Χριστιανούς, όσο ζούσαν μαζί, τι είδους σχέσεις είχαν αναπτύξει;

Ιμπραήμ Ακ: Είχαν αναπτύξει πολύ καλές σχέσεις με τους Χριστιανούς. Έμεναν μια ζωή μαζί. Δεν γινόταν διακρίσεις. Φτωχοί άνθρωποι όλοι, αγωνίζονταν για μια καλύτερη ζωή. Τους απασχολούσε όλους η καθημερινότητα, να βγάλουν ένα κομμάτι ψωμί να θρέψουν την οικογένειά τους.

Και μετά; Τι έλεγαν για την ανταλλαγή των πληθυσμών;

Χουσεϊν Τσακιζού: Μετά ήρθε ο πόλεμος. Σε μια στιγμή σβήστηκαν όλα όσα είχαν δημιουργήσει μέχρι τότε. Αυτό μόνο ο πόλεμος και ο θάνατος μπορεί να το καταφέρει. «Τι σχέση είχαμε τώρα εμείς και έπρεπε να εγκαταλείψουμε τη γης μας;» αυτή ήταν μια απορία που την είχαν πάντα οι μεγάλοι.

Πώς ήταν η ψυχολογία τους, η διάθεσή τους τα πρώτα χρόνια της ζωής στο νέο χωριό;

Ιμπραήμ Ακ: Οι πρώτοι κάτοικοι, οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας δηλαδή, ήταν πολύ στεναχωρημένοι. Δεν περνούσε μέρα που να μην αναφέρουν κάτι από τη ζωή στο χωριό τους. «Στο χωριό μας έτσι και στο χωριό μας αλλιώς» έλεγαν συνέχεια με την πρώτη ευκαιρία. Ακόμη και όταν τίποτε δεν θύμιζε την άλλη ζωή, εκείνοι πάντα κάτι θα έβρισκαν για να πουν για το παλιό χωριό τους. Αυτό το καινούργιο μέρος μέχρι που πέθαναν, δεν το είδαν σαν χωριό τους, δεν τον ένιωσαν τόπο τους.

Ποιες φράσεις έλεγαν συχνότερα;

Χουσεϊν Τσακιζού: «Δεν έπρεπε να παρατήσουμε τα χώματά μας, την πατρίδα μας και να έρθουμε εδώ» θυμάμαι έλεγε ο μπαμπάς μου.

Ιμπραήμ Ακ: Και ο δικός μου μέχρι που πέθανε έλεγε ότι δεν έπρεπε να φύγουμε από τα σπίτια μας. «Εμείς μένουμε κι ας μας διώχνετε έπρεπε να τους πούμε» τον άκουγα να λέει. Δεν μπορούσα βέβαια να καταλάβω τον καημό του.

Πίστευαν και εκείνοι, όπως και οι Έλληνες πρόσφυγες ότι κάποια μέρα θα επιστρέψουν πίσω, στη γη τους;

Χουσεϊν Τσακιζού: Ναι, πίστευαν ότι κάποια μέρα θα γυρίσουν πίσω. «Όταν θα επιστρέψουμε στην πατρίδα, θα κάνουμε αυτό, θα κάνουμε εκείνο» έλεγαν και κοίταζαν προς το ποτάμι. Όσο περνούσε ο καιρός, τόσο το όνειρο της επιστροφής έσβηνε. «Τόπος καλός είναι κι αυτός, αλλά αυτός που αφήσαμε πίσω μας γιόκα μου καλύτερος» έλεγε ο πατέρας μου και πρόσθετε: « Θα δεις όταν θα πάμε». Δυστυχώς δεν τον ξαναείδε, πέθανε με την νοσταλγία του χωριού του. Δεν καταφέραμε να κάνουμε παρέα αυτό το ταξίδι που σχεδίαζε.

Τι τους πλήγωνε περισσότερο στην καινούργια ζωή; Τα προβλήματα μήπως της καθημερινότητάς που συναντούσαν;

Ιμπραήμ Ακ: Όχι, όχι θέματα επιβίωσης. Συνηθισμένοι ήταν να δουλεύουν σκληρά. Τους πλήγωνε η σκέψη ότι στα σπίτια που μένουμε, στα χωράφια που καλλιεργούμε άλλοι ήταν οι ιδιοκτήτες. Τους πλήγωνε πολύ αυτό γιατί σκέφτονταν και τα δικά τους σπίτια, την γη, τα κτήματα, τους τόπους τους. Από τη ζωή σου τα βγάζεις από την μια στιγμή στην άλλη, από την σκέψη και την καρδιά σου δεν τα σβήνεις ποτέ.

Χουσεϊν Τσακιζού: Ακόμη και σήμερα υπάρχουν πολλοί συγχωριανοί μου που ζουν στα ίδια σπίτια που άφησαν οι Έλληνες όταν έφυγαν. Στην γειτονιά μου υπήρχε κάποιος γέροντας που δεν πείραξε τίποτε, τα άφησε όλα όπως τα βρήκε. «Τι θα πω στους ανθρώπους όταν γυρίσουν στο σπίτι τους και δεν τα βρουν στον τόπο τους και στην σειρά τους, όπως τα άφησαν;» έλεγε. Πίστευε κι εκείνος ότι σε χρόνια θα γυρνούσαν οι νοικοκυραίοι, όπως θα επέστρεφαν και οι ίδιοι στο χωριό τους. Πίστευε μέχρι που πέθανε ότι κάποια στιγμή θα γυρίσουν σπίτι τους, στο χωριό τους στη Δράμα. Αν είναι αλήθεια αυτό που λένε για τις ψυχές, ότι δεν πεθαίνουν ποτέ, νομίζω ότι η ψυχή του γείτονά μου είναι στο χωριό του.

Στη συνέχεια, όταν τα χρόνια περνούσαν και δεν γινόταν λόγος για επιστροφή…

Ιμπραήμ Ακ: Ύστερα, ήταν μια εποχή, μετά τα πρώτα χρόνια, που δεν μιλούσε κανείς για «χαμένο χωριό, αφημένη γη και επιστροφή». Ήταν πολύ περίεργο αυτό που είχε συμβεί, σαν να είχαν ξεχάσει όλοι μονομιάς την προηγούμενη ζωή. Αργότερα κατάλαβα ότι ο φόβος ήταν που τους έκανε έτσι. «Σιώπα, καλύτερα μην μιλάς γι αυτά» έλεγε ο μπαμπάς στον παππού μου. Κι εκείνος καταλάβαινε ότι πολλά είχαν αλλάξει και τίποτα δεν θα είναι ίδιο με πριν.

Χουσεϊν Τσακιζού: Τώρα, σιγά – σιγά άρχισαν να μιλούν και πάλι για το άλλο χωριό. Μάλιστα αρκετοί ψάχνουν τις ρίζες τους, θέλουν να μάθουν περισσότερα. Οι κάτοικοι του γειτονικού χωριού που επίσης βρέθηκαν εκεί μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών επέστρεψαν στην Ελλάδα και ταξίδεψαν αρκετές φορές στα παλιά λημέρια. Ίσως ήρθε η ώρα να το κάνουμε κι εμείς. Το οφείλουμε στους παππούδες και στις γιαγιάδες μας. Το χρωστάμε σε εκείνο τον γείτονα που δεν πείραζε τίποτα στο καινούργιο του σπίτι νιώθοντας περισσότερο σαν μουσαφίρης και λιγότερο σαν ιδιοκτήτής.

Έκθεση φωτογραφιών με τίτλο: «Από την ιστορία της Θράκης, 1875 – 1925», η οποία παρουσιάζει την ευρύτερη Θράκη και τα ιστορικά γεγονότα τα οποία οδήγησαν στην κατάτμησή της και την προσφυγοποίηση μεγάλου τμήματος του Θρακικού Ελληνισμού φιλοξενείται στην Στέγη Γραμμάτων και Καλών Τεχνών του Δήμου Ξάνθης, στη Δημοτική Πινακοθήκη: «Χρήστος Παυλίδης». Έκθεση που διοργανώνει η Ιερά Μητρόπολις Ξάνθης και Περιθεωρίου στο πλαίσιο των Γιορτών της Παλιάς Πόλης. Οι φωτογραφίες ανήκουν στη συλλογή του κ. Δημήτρη Μαυρίδη ( ένα μικρό μέρος από τις 200.000 φωτογραφίες που έχει στην κατοχή του ο ακάματος συλλέκτης μετά από προσπάθεια πολλών χρόνων) και συνοδεύονται από επεξηγηματικά κείμενα και χάρτες. Σύμφωνα με τον ίδιο γίνεται γεωγραφική και ιστορική επισκόπηση του χώρου και παρουσιάζονται ανέκδοτες φωτογραφίες από τη δραματική εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης τον Οκτώβριο του 1922. «Οι φωτογραφίες αυτές έχουν δραματικό χαρακτήρα με την έννοια ότι πάρθηκαν σε στιγμές εξαιρετικά σημαντικές και από ανθρώπους που συμμετείχαν» δηλώνει και σημειώνει: «Η ελληνική οικουμένη δεν υπάρχει πλέον. Η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης και η Μικρασιατική Καταστροφή είναι χαρακτηριστικά πολιτικά συμβάντα που θα έπρεπε να τα εξηγήσουμε και να τα ενσωματώσουμε στη συλλογική, εθνική μνήμη».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.