Νικος Κυτοπουλος:O μαχητης εκπαιδευτικος, δημοσιογραφος, λογοτεχνης

Στην ιστορία του εργατικού κινήματος, απ’ τα σκληρά και μαύρα εκείνα χρόνια της κατοχής και την εποποιία της Εθνικής μας Αντίστασης, οι άνθρωποι των Γραμμάτων και των Τεχνών, οι διανοούμενοι και οι λογοτέχνες ήταν πάντα – κατά πλειοψηφία – μπροστάρηδες και καθοδηγητές του κάθε τιτάνιου και νικηφόρου αγώνα.

Πλάι στην εργατιά και την αγροτιά. Πλάι στη γυναίκα και τη νεολαία. Πλάι στα καταδυναστευμένα και καταπιεσμένα στρώματα του ελληνικού λαού. Πρωτεργάτες και οραματιστές οι πνευματικοί μας άνθρωποι.

Μεγάλα και γνωστά ονόματα της ελληνικής διανόησης εντάχθηκαν στις γραμμές του ΕΑΜ και πολέμησαν με το ντουφέκι και την πένα και με το παράδειγμά τους έδωσαν θάρρος, κουράγιο, δύναμη και προοπτική στο δοκιμαζόμενο λαό.

Σημαντικοί καλλιτέχνες αλλά και ονόματα της διανόησης και της πεζογραφίας βρέθηκαν στ’ αντάρτικα λημέρια της Ελεύθερης Ελλάδας και με την παρουσία και την τέχνη τους εμψύχωσαν και διαπαιδαγωγούσαν τους αγωνιστές, αλλά συγχρόνως έβαλαν το δικό τους λιθαράκι στον αγώνα. Μπορεί κανείς να ξεχάσει την προσφορά των Ρώτα, Βάρναλη, Λειβαδίτη, Ρίτας Μπούμη Παππά, Γληνού, Έλλης Αλεξίου, Αξιώτη αλλά και πολλών άλλων; Μεταξύ αυτών και ο Νίκος Κυτόπουλος, που σήμερα στα 90 του συνεχίζει το δικό του αγώνα.

Η εξαίρετη μηνιαία επιθεώρηση «Βορέας» που εκδίδεται από την Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία –Κέντρο Τεκμηρίωσης –Δημοσιότητας και Προβολής «ΒΟΡΕΑΣ» που έχει έδρα το Σπήλαιο Τριγώνου στο 11ο τεύχος της περιλαμβάνει ένα εκτενές αφιέρωμα στο μεγάλο αυτό Εβρίτη λογοτέχνη, γεγονός άγνωστο για τους πολλούς», δίνοντας στο κοινό της την ευκαιρία να γνωρίσει το έργο του, μέσα από τα λόγια καταξιωμένων λογοτεχνών και κριτικών. Όπως σημειώνεται στην εισαγωγή το αφιέρωμα αυτό «αποτελεί μία ελάχιστη ένδειξη τιμής στον εκλεκτό συμπατριώτη μας λογοτέχνη Νίκο Κυτόπουλο. Τον ευχαριστούμε από καρδιάς για το σπουδαίο έργο που έχει προσφέρει σε όλους μας και του ευχόμαστε υγεία και καλή συνέχεια».

A.Π.

ΝΙΚΟΣ ΚΥΤΟΠΟΥΛΟΣ

Ο άνθρωπος: Η 90ή επέτειος γενεθλίων του τον βρήκε ακμαίο, δραστήριο όπως πάντα, δυνατό και δυναμικό ως προς τον τρόπο ζωής, θέσεις και απόψεις. Σταθερός κι αμετακίνητος προσανατολισμός του ο διαρκής αγώνας για ένα καλύτερο αύριο, με επίκεντρο πάντα τον άνθρωπο και την υπεράσπιση των δικαιωμάτων του.

Ο μαχητής: Ζυμωμένος από παιδί στους κοινωνικούς αγώνες, υπήρξε πάντα παρών και συμμέτοχος στη διεκδίκηση των βασικών και αυτονόητων, για ανθρώπινες συνθήκες ζωής σ’ ένα δικαιότερο σήμερα για όλους και ένα καλύτερο αύριο. Αισιόδοξος από το φύση του κι αληθινός αγωνιστής, έζησε όλα τα σημαντικά και τα μεγάλα γεγονότα που σημάδεψαν τον 20ο αιώνα και τη χώρα μας, μένοντας πάντα οραματιστής – διεκδικητής ενός καλύτερου κόσμου για όλους. Κι αυτό είναι που τον χαρακτηρίζει μέχρι σήμερα, καθώς διανύουμε την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα: ήταν και παραμένει μαχητής πίσω από κάθε μετερίζι που βρέθηκε στη ζωή του.

Ο δάσκαλος: Πρωτοδιόριστος στην Αβδέλα του Έβρου επί Μεταξά, στα 19 του χρόνια, με το όραμα να βοηθήσει στην αλλαγή της μοίρας του τόπου του, προσπάθησε να προσφέρει ό,τι καλύτερο μπορούσε, ενώ ονειρευόταν να εφαρμόσει τη μέθοδο Ντεκρολί. Προσπάθησε να δώσει βάσεις ζωής στα βλαστάρια του τόπου του, με το πάθος της νιότης και της ζέουσας αγάπης του στην εκπαίδευση.

Ο αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης: Δάσκαλος στον Έβρο κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, εντάχθηκε στο ΕΑΜ και δόθηκε με την ψυχή του στον απελευθερωτικό αγώνα ως απλός αγωνιστής, καθώς ποτέ του δεν επιζήτησε αξιώματα και αρχηγικές θέσεις. Στη φάση της απελευθέρωσης της χώρας, στον Έβρο σημειώθηκε ένα μοναδικό γεγονός στην Εθνική Αντίσταση, και στην Ευρώπη, αφού δεν καταγράφεται κάτι αντίστοιχο στα πολεμικά χρονικά – γι’ αυτό και αξίζει να το αναφέρουμε έστω συνοπτικά: Η απελευθέρωση των Φερών από τους Γερμανούς έγινε «ειρηνικά», στις 28 Αυγούστου 1944, χωρίς φονικές μάχες, και μάλιστα από παιδιά: από άοπλους μαθητές του Γυμνασίου και Επονίτες. Οι νεολαίοι αυτοί, με μεγαλύτερο σε ηλικία το δάσκαλό τους Νίκο Κυτόπουλο, τραγουδώντας ελασίτικα τραγούδια κι αφού είχε γεμίσει ασφυκτικά η πλατεία κόσμο, προχώρησαν σχηματίζοντας αλυσίδες και, βήμα βήμα, στάθηκαν μπρος στα συρματοπλέγματα, απέναντι στους οπλισμένους Γερμανούς χωρίς να πάψουν τα τραγούδια. Έτσι, ασκώντας τους ψυχολογική πίεση, τους προκάλεσαν γενικότερη αμηχανία και ανησυχία, δίχως ωστόσο να νιώθουν ότι κινδυνεύουν από άοπλα παιδιά. Κι εκεί στα συρματοπλέγματα φάνηκε το δαιμόνιο της φυλής στη συμφιλίωση: Σε λίγα λεπτά όλη η φρουρά βρέθηκε σε θερμό φιλικό κλοιό: ‘Πόλεμος καπούτ!»’ Στη συνέχεια οργάνωσαν την επίσκεψη στον ταγματάρχη και διοικητή του τμήματος με επικεφαλής τον Ν.Κ., που χωρίς να το καταλάβει είχε γίνει υπεύθυνος αρχηγός της στιγμής, και έγιναν διαπραγματεύσεις για την παράδοσή τους. Κι όταν όλα πήραν το δρόμο τους, κάλεσαν τον Αθηνόδωρο, αρχηγό του ΕΛΑΣ Έβρου, να κλείσει τη συμφωνία και την επίσημη παράδοση των ενόπλων Γερμανών στους άοπλους νέους, που μέτρησαν πενήντα αιχμαλώτους και τρία αμάξια οπλισμού στις αποθήκες.

Όπως εκτυλίχθηκαν στη συνέχεια τα πολιτικά πράγματα, ο Ν.Κ. διώκεται, βασανίζεται, φυλακίζεται, εξορίζεται. Έτσι καταφεύγει στο Βουνό και παίρνει μέρος στον εμφύλιο, για να βρεθεί τελικά στην υπερορία επί 30 ολόκληρα χρόνια.

Ο δημοσιογράφος: Ο δημοσιογράφος γεννήθηκε μέσα του από τα πρώτα χρόνια σπουδών του, έχοντας ήδη οργανωθεί στον συνδικαλισμό του Διδασκαλείου Αλεξανδρούπολης. Στη διάρκεια φοίτησής του στο Διδασκαλείο Σερρών, εκδίδει το 1934 το πρώτο του νεολαιίστικο περιοδικό, το οποίο όμως κατασχέθηκε από το πρώτο του φύλλο. Στο Βουνό γράφει Δελτία ειδήσεων, προκηρύξεις, άρθρα και σχόλια για τα έντυπα του Αρχηγείου του ΔΣΕ, και σύντομα γίνεται συντάκτης της εφημερίδας του Γενικού Αρχηγείου του ΔΣΕ «Εξόρμηση» και στη συνέχεια “Προς τη Νίκη”. Στα χρόνια της υπερορίας επίσης εργάζεται ως δημοσιογράφος (Ρουμανία και πρώην Ανατολική Γερμανία) σε Ρ/Σ και έντυπα. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, το 1976, εργάζεται στην εφημερίδα ‘Ριζοσπάστης’, από όπου και συνταξιοδοτήθηκε το 1980.

Ο λογοτέχνης: Ο Νίκος Κυτόπουλος είναι γνωστός και καταξιωμένος στα ελληνικά γράμματα με το αντιστασιακό του λογοτεχνικό έργο και ειδικότερα με τη μυθιστορηματική του τριλογία – έργο ζωής, που στις 1200 σελίδες του αγκαλιάζει όλη την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης και του Εμφυλίου. Στο ίδιο κλίμα κινείται και ο συγκλονιστικός του Μπελέτης, η Εξομολόγηση, Το δίλημμα και Το Στοίχημα, καθώς και το χρονικό Η μάχη της Νάουσας. Επίσης εξαιρετικά είναι τα βιβλία του Στο χαμένο Παράδεισο, διηγήματα για παιδιά, το ιστορικό μυθιστόρημά του Φίλιππος, Όμηρος στη Θήβα, για εφήβους, και το πρόσφατο έργο του Ο Μύθος των Ινδοευρωπαίων και οι πέντε πολιτισμοί (βλ. βιβλιοπαρουσίαση ‘Βορέας’ τεύχη 6 και 10).

Ποιος είναι ο Νίκος Κυτόπουλος

Ο Νίκος Κυτόπουλος είναι από τους λογοτέχνες που διαμορφώθηκαν στα σκληρά χρόνια του εμφυλίου και αναπτύχθηκαν στο εξωτερικό, στις παροικίες των πολιτικών προσφύγων, οι οποίες έχουν αναδείξει μια πλειάδα αξιόλογων πεζογράφων και ποιητών: Χατζής, Σπήλιος, Κυτόπουλος, Αδάμος, Ρεντής, Μπόσης, Αλεξανδρόπουλος κ.α.

Γεννήθηκε το 1916 στο Σουχούμι του Καυκάσου. Σε ηλικία 13 ετών επιστρέφει στην πατρίδα με την οικογένειά του και εγκαθίσταται στην Μελία Αλεξανδρούπολης. Το 1935 αποφοιτά από το Διδασκαλείο και αρχίζει την εκπαιδευτική του σταδιοδρομία στον Έβρο, με το όνειρο να βοηθήσει στην αλλαγή της μοίρας του τόπου του. Ο πόνος, η πίκρα, το άγχος του δυναστευόμενου εκείνη την εποχή ελληνικού χωριού, δημιουργεί βαθιά βιώματα στο δάσκαλο, ο οποίος συμπάσχει και ζυμώνεται μαζί του.

Έτσι, παίρνει ενεργό μέρος στην Εθνική Αντίσταση. Από τις πρώτες μέρες της κατοχής πρωτοστατεί στη δημιουργία αντιστασιακών πυρήνων στον Έβρο. Για τη δράση του καταδιώκεται μετά την απελευθέρωση, φυλακίζεται, εξορίζεται, για να καταφύγει τελικά στο βουνό και να πάρει μέρος στον εμφύλιο πόλεμο.

Στο βουνό, μαζί με το ντουφέκι χρησιμοποιεί και την πένα του. Γράφει Δελτία ειδήσεων, προκηρύξεις, άρθρα και σχόλια για τα έντυπα του αρχηγείου. Γίνεται υπεύθυνος της εφημερίδας του αρχηγείου Θράκης και ανταποκριτής της εφημερίδας «Εξόρμηση», κεντρικού οργάνου του Γενικού Αρχηγείου του ΔΣΕ. Γρήγορα πηγαίνει στο Γράμμο και γίνεται μέλος της σύνταξης της «Εξόρμησης», που μετονομάζεται έπειτα “Προς την Νίκη”.

Μέσα στη φωτιά του πολέμου σφυρηλατείται ο μαχόμενος δημοσιογράφος και σε συνέχεια ο λογοτέχνης. Το πρώτο του λογοτεχνικό βιβλίο γράφεται στο βουνό για τις ανάγκες των μαχητών. Είναι το χρονικό Η μάχη της Νάουσας, που αναφέρεται στο μεγάλο έπος από την άποψη της ανθρώπινης θέλησης, αντοχής και αυτοθυσίας. Το βιβλίο τυπώθηκε τον Αύγουστο του 1949 και αγαπήθηκε από τους μαχητές που το κουβαλούσαν στα σακίδιά τους μαζί με τη «Μουργκάνα» του Τάκη Χατζή και τη «Δημοσία» του Βολοκολάμσκ. Κι εδώ θα κυριολεκτούσαμε αν λέγαμε ότι ο Ν.Κ. είναι μια κλασική περίπτωση δημιουργού στρατευμένης τέχνης. Το βιβλίο επανεκδόθηκε επετειακά το 1999.

Παρακολουθώντας από τότε όλο το λογοτεχνικό του έργο, βλέπουμε πως υπόβαθρο της δημιουργίας του είναι τα συγκλονιστικά βιώματά του από την πρώτη και τη δεύτερη Αντίσταση: ΕΑΜ, ΕΛΑΣ, Εμφύλιος. Η εποχή αυτή δίνεται στη μυθιστορηματική τριλογία του “Ο Μεγάλος Ανήφορος”, “Η Δοκιμασία”, “Η Άσβηστη Ελπίδα”.

“Ο Μεγάλος Ανήφορος” είδε το φως της δημοσιότητας το 1957 στο Βουκουρέστι. Το μυθιστόρημα αυτό δίνει τη ζωή των καπνάδων ενός χωριού του Έβρου, της Μελίκης, οι οποίοι, θύματα των καπνεμπόρων και των μεσιτών, αναγκάζονται να υπερασπιστούν το πνιγμένο τους δίκιο. Έτσι δέχονται με πάθος κι ελπίδα τα μηνύματα του ΕΑΜ για λευτεριά, ανεξαρτησία και ελπίδα τα μηνύματα του ΕΑΜ για λευτεριά, ανεξαρτησία και τη δημιουργία ενός καινούριου κόσμου, στηριγμένου στο δίκιο και την αλήθεια, στην κοινωνική δικαιοσύνη και την ισοτιμία. Οι πρωταγωνιστές της Αντίστασης όμως διώκονται άγρια, οπότε αναγκάζονται να καταφύγουν στο βουνό για να υπερασπίσουν τη ζωή και την ανθρώπινη αξιοπρέπειά τους. Και αρχίζει ο εμφύλιος πόλεμος. “Ο Μεγάλος Ανήφορος” επαναπατρίζεται ύστερα από 22 χρόνια και κυκλοφορεί στην Ελλάδα το 1979 σε δεύτερη έκδοση και το 1983 σε τρίτη.

“Η Δοκιμασία”, το δεύτερο μέρος της τριλογίας, κυκλοφορεί το 1982. αναφέρεται στην πρώτη φάση του εμφυλίου, στο χώρο της Θράκης και Ανατολικής Μακεδονίας. Το 1983 βραβεύθηκε από την ΕΕΛ ως το καλύτερο βιβλίο της χρονιάς.

“Η Άσβηστη Ελπίδα”, το τρίτο μυθιστόρημα της τριλογίας, εκδόθηκε το 1992 και αναφέρεται στην πορεία δύο ταξιαρχιών από τον Έβρο για να πάρουν μέρος στο Γράμμο και στο τέλος του εμφυλίου. Επανεκδόθηκε το 1997.

Η τριλογία αυτή συμπυκνώνει το έπος της Εθνικής Αντίστασης και δίνει σφαιρικά την ατμόσφαιρα της πολυτάραχης εποχής 1940-49, που αποτελεί την πιο συγκλονιστική περίοδο της νεοελληνικής μας ιστορίας.

Το 1965 εκδίδεται στο Βουκουρέστι από το εκδοτικό Πολιτιστικές εκδόσεις “Ο Μπελέτης”, μια συλλογή από τρεις νουβέλες και τέσσερα διηγήματα, με θέματα τη γερμανοβουλγαρική κατοχή στον Έβρο, από την Εθνική Αντίσταση, τον εμφύλιο και την ζωή των πολιτικών προσφύγων στη Σοβιετική Ένωση. Στην Ελλάδα “Ο Μπελέτης” κυκλοφορεί το 1979. Το 1980 τιμήθηκε με το Βραβείο Λουντέμη της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών. Εκδίδεται το 1982 χωρίς τα μικρά του διηγήματα, τα οποία καλύπτουν επίσης καυτά θέματα της εποχής. Η 4η αυτοτελής έκδοση του “Μπελέτη” γίνεται το 1997, ενώ οι νουβέλες επανεκδίδονται ξεχωριστά, η “Εξομολόγηση” το 1990 και “Το Στοίχημα” μαζί με “Το δίλημμα” το 2000.

Ο συγγραφέας ασχολήθηκε και με την παιδική λογοτεχνία. Το 1984 εκδίδεται ένας τόμος παιδικών διηγημάτων του με τίτλο “Στο χαμένο Παράδεισο – Οι περιπέτειες του Θρασάκη”. Το έργο αυτό τιμήθηκε το 1986 με το Βραβείο Μιχαήλας Αβέρωφ της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών.

Το 1994 εκδόθηκε το ιστορικό μυθιστόρημά του “Φίλιππος, Όμηρος στη Θήβα”, που απευθύνεται σε παιδιά και εφήβους. Το 1997 το βιβλίο τιμήθηκε από την ΕΕΛ με το Βραβείο Άννας Βεροπούλου-Φιλίνη. Στα δύο αυτά έργα του αναφέρθηκε στο 6ο τεύχος του «ΒΟΡΕΑ».

Τέλος, μόλις κυκλοφόρησε το νέο του έργο, μια πολυετής έρευνα – μελέτη, με τίτλο “Ο Μύθος των Ινδοευρωπαίων και οι πέντε πολιτισμοί” (Φεβρουάριος 2006) και με την πρόταση «Να ξαναγραφεί η ιστορία». Εκτεταμένα αποσπάσματα από το βιβλίο δημοσιεύθηκαν στο 10ο τεύχος του «ΒΟΡΕΑ».

ΕΥΓΕΝΙΑ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

Σελίδες Αντίστασης

Φυσικό είναι να περνούν πολλά βιβλία από το χέρι του κριτικού, όπως φυσικό είναι χωρίς να το θέλει να πηγαίνει εκεί που τον οδηγεί ο συγγραφέας, αν η μαγική δύναμη της γραφής κατορθώνει και τον αιχμαλωτίζει.

Έτσι συναισθηματικά ξεκινώντας αναγνωρίζουμε στο συγγραφέα Νίκο Κυτόπουλο αυτή την ικανότητα. Κι ακόμα, την ικανότητα της συγκινητικής, ζεστής ανθρωπιάς, που κατακλύζει τα τέσσερα μεγάλα αφηγήματα-νουβέλες στο βιβλίο του Ο Μπελέτης, προσωπικά βιώματα, που αποχτούν χίλια στόματα και μας στέλνουν άλλα τόσα μηνύματα.

Ο επαναστατικός ρεαλισμός ήταν η μόνη γλώσσα που μπορούσε να εκφραστεί ο συγγραφέας για να μας μεταγγίσει καταστάσεις και πρόσωπα από μιαν άλλη σκοπιά, που πολλές φορές έχει αναφερθεί, δε γίνεται, όμως, συνήθως και αφετηρία ενός λογοτεχνικού έργου. Για να την κάνουμε όμως αντιληπτή θα πρέπει να βάζουμε την καθεμιά από τις μυθιστορίες χωριστά.

Έτσι η πρώτη, Ο Μπελέτης, πυκνό δραματικό έργο, με πλούσια πλοκή και απίθανη ψυχογραφική δεινότητα, ξεκαθαρίζει μερικούς θρύλους που είχαν δημιουργηθεί στο αντάρτικο. Πώς μερικοί βράχοι ακλόνητοι, γίγαντες στη θωριά και το ανάστημα, με πλούσια καρδιά, πουλήθηκαν στα ξένα και ντόπια συμφέροντα, προδίνοντας φίλους γκαρδιακούς, παρασυρμένοι από τη σκληρή δίνη του πολέμου, την άγνοια, αλλά και το μεγάλο θεριό, το κέρδος, που όσο το τρέφεις τόσο αποθηριώνεται και ζητάει. Σου θολώνει το νου, σου εξαφανίζει το αίσθημα και τυφλός γυρεύεις να το τρανέψεις κάνοντας εγκλήματα με σαδισμό και μέθη, γιατί η άγνοια καλλιεργημένη επιτήδεια σε παρουσιάζει μ’ αυτά “μεγάλο”, “μοναδικό”, “ατρόμητο”.

Οι περιγραφές είναι δυνατές και τα συναισθήματα ξεχύνονται ορμητικά. Τα πρόσωπα διαγράφονται ξεκάθαρα, διατηρώντας το καθένα την ατομικότητά του.

Το δεύτερο, η Εξομολόγηση, θίγει τις δυσκολίες, όταν άρχιζε το αντάρτικο. Αδυναμίες, αμφιβολίες, συγκρούσεις, οδηγούν στο να καταδικαστεί ένα από τα λίγα παλικάρια του αγώνα. Οι εσωτερικές καταστάσεις, με τις διακυμάνσεις τους, τις θετικές κι αρνητικές, φουντώνουν σε μιαν άγρια πάλη, απ’ όπου ολοφώτεινη λάμπει η κομματική ηθική.

Το στοίχημα διαδραματίζεται στο Μακρονήσι. Η αρρωστημένη ψυχοσύνθεση των βασανιστών που ήταν πάντοτε αποτυχημένοι στη ιδιωτική ζωή τους, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με μια μοναδική φυσιογνωμία κομμουνιστή που σε κανένα βασανιστήριο δε λύγισε. Το ψυχικό μεγαλείο κι ο ψυχικός μαρασμός βαδίζουν δίπλα δίπλα σ’ ένα περίεργο κοντράστο, που το ανάστησε η κοινωνική πραγματικότητα τούτης εδώ της πατρίδας μας.

Το τελευταίο αφήγημα, Το δίλημμα, παρουσιάζει τη ζωή κάποιου που ‘φυγε μετά τον εμφύλιο σπαραγμό στις σοσιαλιστικές χώρες, και το ανθρώπινο κονταροχτύπημά του με ό,τι πιο όμορφο και τρυφερό έχει να προσφέρει η ζωή στον άνθρωπο, τον έρωτα. Στοιβάζει απανωτά η πίκρα τους καημούς της, σμπαραλιάζει τη χαρά, φέρνει το σαράκι, ακόμα και την αρρώστια. Είναι το σκληρό δίλημμα που αντιμετώπισαν πολλοί αγωνιστές που έζησαν πολλά χρόνια ξεκομμένοι από τους δικούς τους.

Το βιβλίο αυτό, στολισμένο με θαυμάσια σχέδια, όχι μόνο προσφέρει στον αναγνώστη την καλλιτεχνική συγκίνηση, αλλά βαθαίνει τα αισθήματά του, οξύνει την κρίση του και δημιουργεί μια πολυεδρική γωνιά αντικρίσματος της ζωής.

Ριζοσπάστης 14/11/1979

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.