«Ακολουθωντας τα χναρια των Αργοναυτων»

Η πρώτη εκδήλωση της σειράς «Μορφωτικές Συναντήσεις 2005 – 2006» πού διοργανώνει ο Μορφωτικός Όμιλος Κομοτηνής πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα 31 Οκτωβρίου 2005 και ώρα 19:30 στην Αίθουσα διαλέξεων του νέου κτιρίου του Λαογραφικού Μουσείου. Ομιλητής της εκδήλωσης η οποία είχε θέμα «Ακολουθώντας τα χνάρια των Αργοναυτών: Ένας ιστορικός και αρχαιολογικός περίπλους στις Ελληνικές εστίες του Ευξείνου Πόντου» ήταν ο κ. Ηλίας Πετρόπουλος Λέκτορας Τμήματος Γλώσσας Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξεινίων Χωρών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.

Η ομιλία διαρθρώθηκε σε δύο επίπεδα, και συγκεκριμένα σε ιστορικό και αρχαιολογικό, βάσει της επεξήγησης του θέματος. Ο ιστορικός «περίπλους» (λέξη δανεισμένη από τους αρχαίους συγγραφείς) περιελάμβανε ένα γενικό πλαίσιο και αφορούσε στην εγκατάσταση των αρχαίων Ελλήνων στην Μαύρη Θάλασσα. Ο δε αρχαιολογικός, περιελάμβανε μια οπτική προσέγγιση του θέματος, κατά την οποία προβλήθηκαν (με την άδεια των ανασκαφέων) ορισμένα –ίσως τα πιο χαρακτηριστικά- ευρήματα, προϊόντα της αρχαιολογικής έρευνας σε ελληνικές αποικίες του Ευξείνου Πόντου και συγκεκριμένα στις Κριμαϊκές ελληνικές αποικίες, στο Παντικάπαιον, το Νυμφαίον και την Χερσόνησο. Το οπτικό υλικό είναι ένα μέρος από το υλικό των ερασιτεχνικών λήψεων του κ. Πετρόπουλου. Οι λήψεις αυτές πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της συμμετοχής του σε ανασκαφές στο Παντικάπαιο και την ευρύτερη περιοχή της Κριμαίας τα έτη 1992 και 1993 ως μέλος της αποστολής του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου της Ρωσίας, της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών, με επικεφαλής τον αρχαιολόγο Βλαδίμηρο Τόρστικοφ και άλλους.

Στο πρώτο σκέλος ο κ. Πετρόπουλος αναφέρθηκε εν συντομία στο ιστορικό πλαίσιο του ελληνικού αποικισμού στον Παρευξείνιο χώρο, «όπου από το 650-600 π.Χ. πραγματοποιούνται οι πρώτες «δοκιμαστικές» εγκαταστάσεις των Ελλήνων, οι οποίες είναι γύρω στις 6 ή τελικά 7, ξεκινώντας από την Ιστρία, στις εκβολές του Δουνάβεως στη Ρουμανία, και ακολουθώντας τους δείκτες του ρολογιού, βρίσκονται διάσπαρτες σε όλη την Παρευξείνια λεκάνη. Περίπου το 600 π.Χ. ολοκληρώνεται η πρώτη φάση του μεγάλου αποικισμού με, όπως προείπα, «δοκιμαστικές» εγκαταστάσεις (πρωτο-οικισμοί) στις οποίες οι Έλληνες έπρεπε πρωτίστως να δοκιμάσουν τις φυσικές τους κατ’ αρχήν αντοχές στον νέο περιβάλλοντα χώρο, αν μπορούν δηλαδή να επιβιώσουν σ’ αυτά τα μέρη, αν είναι εφικτή η μετεξέλιξη των πρώτων αυτών εγκαταστάσεων στα κατοπινά χρόνια σε πλήρεις πόλεις με πολιτειακό καθεστώς και βέβαια αν μπορούν να επιβιώσουν με τους γειτονικούς, μη ελληνικούς λαούς. Νομίζω ότι πρέπει να τονίσουμε πολύ σοβαρά το τελευταίο θέμα, ότι η επαφή των ελλήνων με τους μη Έλληνες -διότι δεν είμαστε πάντα σίγουροι για ποιους επρόκειτο κάθε φορά- έπαιξε πάρα πολύ σημαντικό ρόλο στη μετεξέλιξη των πρώτων αυτών εγκαταστάσεων σε πλήρεις πόλεις, κατά το πρότυπο βέβαια των μητροπολιτικών πόλεων της Αθήνας, της Σπάρτης, της Κορίνθου, της Μιλήτου, της Σάμου… Στην πρώτη φάση του αποικισμού από το 650-600 π.Χ., τον αποκλειστικό ρόλο κατέχουν οι Ίωνες από τα δυτικά μικρασιατικά παράλια και από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, δηλαδή από την Μήλο, τη Ρόδο, τη Χίο, τη Σάμο, τη Λέσβο… Πραγματικά, θα μπορούσε κάποιος να ισχυρισθεί ότι από το 650 εκκινεί ένα μεγάλης διάστασης μεταναστευτικό κίνημα, μια ‘ανακατωσούρα’, λες και συνέβη κάτι το συνταρακτικό».

Ο κ. Πετρόπουλος δεν αναφέρθηκε στις διάφορες αιτίες του αποικιακού φαινομένου, τόνισε όμως ότι σύμφωνα με τη δική του άποψη «ο αποικισμός προκλήθηκε από την ανάγκη να μετοικήσουν οι Έλληνες σε μια περιοχή όπου θα αποκτούσαν μία καινούργια πατρίδα. Εγώ πιστεύω ότι αυτός ήταν και ο βασικός λόγος και η γενεσιουργός αιτία, γεγονός που, κατά συνέπεια, σημαίνει ότι θα πήγαιναν με την προοπτική να μην επιστρέψουν ποτέ στην μητρόπολη: την πρώτη πατρίδα. Δεν επρόκειτο δηλαδή για μία απλή οικονομική μετανάστευση, όπως αυτή που γνώρισε η Ελλάδα κατά τις δεκαετία του ’50, ’60, και ’70, όταν οι Έλληνες –κατά βάση άνεργοι- έφευγαν για να βρουν δουλειά στην Γερμανία, την Βραζιλία, τον Καναδά, την Αυστραλία. Μπορούμε σήμερα να διαπιστώσουμε ότι σιγά-σιγά ορισμένοι από τους μετανάστες αυτούς επιστρέφουν στην Ελλάδα ως συνταξιούχοι. Δεν πρόκειται για τέτοια μετανάστευση, αλλά για αποικισμό (από + οίκος), που είχε ως σκοπό την ίδρυση νέας πατρίδας. Επειδή πιστεύω ότι η ιστορία δεν πρέπει να συνεχίσει να είναι κατατμημένη σε ξεκομμένες ιστορικές περιόδους, αλλά αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο γι’ αυτό και προέβην σ’ αυτό τον παραλληλισμό της παλαιότερης μορφής μετανάστευσης με την σύγχρονής της μορφή, έχοντας ως στόχο την καλύτερη κατανόηση του φαινομένου, αλλά και την πιο σωστή προσέγγισή του στην διαχρονική πορεία του ελληνισμού. Οι Έλληνες κατοίκησαν στον Εύξεινο Πόντο από το 650 π.Χ. και μέχρι και σήμερα είναι δυνατόν να ανακαλύψουμε απογόνους τους σε ολόκληρη την παρευξείνια ζώνη: στον Νοτιοανατολικό Πόντο, στην Γεωργία, στην Νότια Ουκρανία, ακόμη και στην Ανατολική Βουλγαρία. Σε αρκετές περιοχές του Ευξείνου Πόντου μπορείς ακόμη και σήμερα να ακούσεις ελληνικά, παρεφθαρμένα βέβαια, με την μορφή κάποιας διαλέκτου, την ποντιακή διάλεκτο, τη θρακική διάλεκτο, το γεγονός όμως είναι ότι τα ελληνικά εξακολουθούν να ομιλούνται. Όπως γίνεται αντιληπτό, η πορεία του ελληνισμού στην Μαύρη Θάλασσα και η παρουσία του εκεί ανακαλύπτεται μέχρι και σήμερα, έπειτα από την πάροδο 2655 χρόνων περίπου».

Απ’ το 590 μέχρι το 494 π.Χ. σε ολόκληρη την παραλία της Μαύρης Θάλασσας δημιουργήθηκαν πάρα πολλές δεκάδες ελληνικών πόλεων που ήταν αποτέλεσμα της επιτυχούς πορείας των πρώτων εγκαταστάσεων του 650-600. «Οι Έλληνες από το 590 και μετά ιδρύοντας καινούργιες αποικίες-πόλεις, συσπειρώθηκαν μεταξύ τους, είτε σε επίπεδο πόλης, είτε και σε επίπεδο πόλεων. Έτσι, διάφορες πόλεις ενώθηκαν μεταξύ τους και ίδρυσαν ένα ολόκληρο κράτος, όπως η δημιουργία του «Βασιλείου του Βοσπόρου» (στα στενά του Κιμμερικού Βοσπόρου, σήμερα στενά του Κερτς) και το κράτος της Ταυρικής Χερσονήσου, στο οποίο προσαρτήθηκαν μέχρι τον 3ο αι. π.Χ. διάφορες γειτονικές ελληνικές πόλεις, ιδρυμένες στην νοτιοδυτική και βορειοδυτική άκρη της Κριμαίας».

Στη συνέχεια προβλήθηκαν σλάιτς, χάρτες, και ειδικότερα κάποια τεκμήρια που αποδεικνύουν αδιάσειστα την παρουσία των Ελλήνων στην Μαύρη Θάλασσα. Ορισμένα στοιχεία της εισήγησης υπάρχουν στο μόλις προ τριμήνου εκδοθέν βιβλίο στα αγγλικά του κ.Πετρόπουλου με τίτλο “Hellenic Colonization in Euxeinos Pontos: Penetration, Early Establishment, and the Problem of the “emporion” Revisited” (Ο ελληνικός αποικισμός του Ευξείνου Πόντου: Διείσδυση, πρώιμη εγκατάσταση και το πρόβλημα του ‘εμπορίου’ αναθεωρημένο). Το βιβλίο εκδόθηκε από τις ειδικές αρχαιολογικές σειρές της Οξφόρδη British Archaeological Reports International Series 1934 (Βρετανικά αρχαιολογικά δελτία, διεθνείς σειρές).

Στο τέλος έγινε μία σύντομη παρουσίαση του δίτομου, ξενόγλωσσου συλλογικού έργου “Ancient Greek Colonies in the Black Sea” (Αρχαίες ελληνικές αποικίες στην Μαύρη Θάλασσα), το οποίο εκδόθηκε το έτος 2003 από το Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων του Υπουργείου Πολιτισμού στην Θεσσαλονίκη και αριθμεί τις 1431 σελίδες. Επιμελητές του έργου είναι ο κ. Πετρόπουλος και ο κ. Δημήτριος Β. Γραμμένος, διευθυντής του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Σύμφωνα με τον κ. Πετρόπουλο, το επόμενο έτος (2006) πρόκειται να εκδοθεί «ένα νέο τρίτομο έργο σε αγγλική γλώσσα, με πέντε άρθρα στα γαλλικά, συνολικής έκτασης 2400 σελίδων περίπου. Στο εν λόγω βιβλίο συμμετέχουν με σαράντα συνολικά άρθρα, σαράντα αρχαιολόγοι και ιστορικοί απ’ όλη την Μαύρη Θάλασσα, όλοι τους ανασκαφείς ελληνικών οικισμών. Το βιβλίο αυτό θα εκδοθεί από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης στις ειδικές αρχαιολογικές σειρές British Archaeological Reports International Series (Βρετανικά αρχαιολογικά δελτία, διεθνείς σειρές), με την ευγενική χορηγία της οικογένειας Ηρακλή Μπίμπαση και του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Αλεξανδρουπόλεως, κου Ανθίμου. Με το νέο αυτό συλλογικό έργο ολοκληρώνεται η παρουσίαση των αποτελεσμάτων των αρχαιολογικών ερευνών σε όλες τις υπό ανασκαφή ελληνικές πόλεις και πολίσματα του Ευξείνου Πόντου, διατυπωμένη σε γλώσσες προσβάσιμες (αγγλικά και γαλλικά) σε όλους τους ενδιαφερομένους ερευνητές της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας».

Ορισμένα στοιχεία για όλα τα προαναφερθέντα βιβλία είναι δυνατόν να αναζητηθούν στην ιστοσελίδα: www.epetropoulos.gr.

Α.Π.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.