Πολυπολιτισμικοτητα και ευρωπαικη ταυτοτητα

Οι κοινωνίες των χωρών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξελίσσονται ολοένα και περισσότερο σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες. Εννοιολογικά ο όρος «πολυπολιτισμικότητα» υποδηλώνει στην προκειμένη περίπτωση τόσο το ίδιο το γεγονός της πολιτισμικής ποικιλότητας των κοινωνιών όσο και την ανάγκη αναζήτησης τρόπων για την εξασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας των κοινωνιών μας με βάση την αρχή της ανεκτικότητας και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των μειονοτικών κοινωνικών ομάδων.

Η πολιτισμική ποικιλότητα αποτελεί τη σπουδαιότερη κληρονομιά της σύγχρονης Ευρώπης. Με την έννοια αυτή, η άρνηση του πολυπολιτισμικού της χαρακτήρα θα σήμαινε συγχρόνως και άρνηση της ίδιας της ιστορικής της ταυτότητας. «Αν ήταν να γίνει η Ευρώπη από την αρχή, θα ξεκινούσα από τον πολιτισμό» είπε κάποτε ο Ζαν Μονέ, ο εμπνευστής της ευρωπαϊκής ιδέας. Το μέλλον, λοιπόν, της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι άρρηκτα δεμένο με την πολυπολιτισμική της σύνθεση, καθώς οι κοινωνίες των χωρών μελών που τη συγκροτούν έχουν παύσει προ πολλού να αποτελούν πολιτισμικά ομοιογενείς οντότητες.

Σε ό,τι αφορά το θέμα της πολυπολιτισμικότητας των κοινωνιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπάρχουν βασικά τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις και συγκεκριμένα α) η «φιλελεύθερη πλουραλιστική» προσέγγιση, β) η προσέγγιση της «πολιτιστικής αυτονομίας» και γ) η προσέγγιση του «διαπολιτιστικού εμπλουτισμού». Σε αντίθεση με τις τρεις αυτές θεωρητικές προσεγγίσεις, οι οποίες παρά τις επιμέρους διαφορές τους, αξιολογούν θετικά το γεγονός της πολιτισμικής ποικιλότητας των ευρωπαϊκών κοινωνιών, τουτέστιν την παρουσία κοινωνικών ομάδων με διαφορετικές πολιτισμικές καταβολές, οι θεωρητικοί του δυτικοευρωπαϊκού νεορατσισμού επιμένουν στην «αυθεντική» πολιτισμική ταυτότητα των Ευρωπαίων. Οι πολιτισμικές διαφορές είναι κατά την άποψή τους αμετάλλαχτες και συνακόλουθα ανυπέρβλητες, αφού, όπως ισχυρίζονται, αποτελούν συστατικό στοιχείο της ανθρώπινης φύσης με βαθιές ιστορικές ρίζες. Η άποψή τους, ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να αλλοιωθεί πολιτισμικά από την παρουσία των μεταναστών, όσο κι αν αποστασιοποιείται από τον παραδοσιακό βιολογικό ρατσισμό, καθώς επικαλείται αντί των «φυλετικών» πολιτιστικά κυρίως κριτήρια, εκφράζει σε τελευταία ανάλυση την ίδια λογική. Έτσι το «Φρούριο Ευρώπη», με τις ερμητικά κλεισμένες πύλες για τους λιμοκτονούντες του πλανήτη μας, που προτείνουν ως εναλλακτική λύση σε ό,τι αφορά στην αντιμετώπιση του μεταναστευτικού προβλήματος, αποτελεί τη σύγχρονη εκδοχή του περιώνυμου μύθου της «άριας φυλής» που κόστισε, ως γνωστόν, στο παρελθόν τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων.

Η αποδοχή του πολυπολυτισμικού χαρακτήρα των κοινωνιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης κινδυνεύει ωστόσο να μετατραπεί σε «νεκρό γράμμα», αν δεν αντιμετωπιστεί προηγούμενα το πρόβλημα της οικονομικής και κοινωνικής εξαθλίωσης ευρύτατων κοινωνικών ομάδων με θύματα πρωτίστως τους μετανάστες. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση στο πνεύμα της πολυπολιτισμικότητας και η οικοδόμηση μιας κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας που θα είναι αναγνωρίσιμη από όλους τους πολίτες της Ένωσης, ντόπιους και ξένους, προϋποθέτει πάνω απ’ όλα α) την αποτελεσματική αντιμετώπιση της ανεργίας, β) την αποδοχή της συνύπαρξης διαφορετικών εθνοτικών και πολιτισμικών κοινωνικών ομάδων και γ) το σεβασμό και την κατοχύρωση των ανθρωπίνων και πολιτιστικών δικαιωμάτων όλων των πολιτών, αδιακρίτως προέλευσης.

Αναφορικά με τη συγκρότηση ευρωπαϊκής ταυτότητας στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκονται σήμερα τρεις εκδοχές: α) η προοπτική της κοινής «ευρωπαϊκής πατρίδας», β) η «Ευρώπη των πατρίδων» και τέλος γ) η Ευρώπη των λαών και των πολιτών στη βάση του λεγόμενου «συνταγματικού πατριωτισμού» (Dolf Sternberger / Jurgen Habermas). Η τρίτη εκδοχή φαίνεται να κερδίζει τελευταία έδαφος στο πλαίσιο του διαλόγου σχετικά με το μέλλον της Ευρώπης. Έτσι, ο Γερμανός κοινωνικός φιλόσοφος Γύργκεν Χάμπερμας σε πρόσφατη εργασία του σχετικά με την ανάπτυξη κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας είναι της άποψης πως «μια ορθή θεωρία περί δικαιωμάτων δεν μπορεί να είναι τυφλή με κανένα τρόπο απέναντι στις πολιτισμικές διαφορές». Το δημοκρατικό κράτος δικαίου, τονίζει, θα πρέπει να απαιτεί από τους μετανάστες μόνο την πολιτική κοινωνικοποίησή τους με βάση «τις αρχές του Συντάγματος στα πλαίσια της ερμηνείας που προσδιορίζονται από την ηθικο-πολιτική αυτοσυνείδηση του πολίτη και από τον πολιτικό πολιτισμό της (κάθε) χώρας», σε καμιά περίπτωση όμως δε θα πρέπει να αποσκοπεί στην επιβολή των πρακτικών και των συνηθειών του γηγενούς πληθυσμού, γιατί έτσι θίγεται η συλλογική ιδιαίτερη πολιτιστική ταυτότητα των μεταναστών». Οι μετανάστες από την πλευρά τους θα πρέπει να διαθέτουν «την ετοιμότητα να ενταχθούν στον πολιτικό πολιτισμό της νέας τους πατρίδας χωρίς να εγκαταλείψουν την πολιτιστική μορφή ζωής του τόπου απ’ όπου κατάγονται». Η πολιτική κοινωνικής ενσωμάτωσης αποκλείει επίσης φονταμενταλιστικούς μεταναστευτικούς πολιτισμούς. Επομένως, δεν δικαιολογείται, κατά τον Χάμπερμας, «η αφομοίωση των μεταναστών με στόχο την επιβεβαίωση μιας κυρίαρχης πολιτιστικής μορφής ζωής στη χώρα», καθότι μια τέτοια προσπάθεια αντιβαίνει στο σεβασμό που οφείλουμε όλοι μας στην πολιτιστική ιδιαιτερότητα του «Άλλου».

Το μέλλον της Ευρώπης επιβάλλει την ειρηνική συμβίωση όλων των εθνοτικών και πολιτισμικών κοινωνικών ομάδων, χωρίς αυτοαναιρέσεις και συγκρούσεις. Η νέα πολιτική και πολιτιστική ταυτότητα της Ευρώπης, εφόσον συγκροτηθεί, θα πρέπει να εδράζεται στην κριτική και αυτοκριτική παράδοση του ορθού Λόγου καθώς και στην ικανότητά της να αποδέχεται το διαφορετικό, γιατί μόνον έτσι θα μπορέσει να είναι πάντα «ανοιχτή» στην πολλαπλότητα των πολιτισμών που συνέχει την ανθρωπότητα. Αποστολή της Ευρώπης δε θα πρέπει να είναι η «πολιτισμοκτονία», αλλά η αναγνώριση και προστασία όλων εκείνων των πολιτισμών που μας εμπλούτισαν και μας εμπλουτίζουν με τους θησαυρούς τους. Στη διαδικασία συγκρότησης της νέας ευρωπαϊκής ταυτότητας συνεκτικός κρίκος θα πρέπει να είναι η πολιτική και κοινωνική δημοκρατία και πάνω απ’ όλα η αναγνώριση και αποδοχή από όλους τους συμμετέχοντες στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι του οικουμενικού χαρακτήρα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων των άλλων. Όπως πολύ σωστά έχει επισημανθεί, το άνοιγμα σε άλλους πολιτισμούς «μας επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και μας κάνει να μην τρέφουμε τόσο δυσπιστία και φόβο απέναντι στους άλλους ανθρώπους. Η συνειδητοποίηση της ταυτότητάς μας περνά μέσα από την κατανόηση και την αποδοχή της ταυτότητας του Άλλου. Η αυτογνωσία περνάει μέσα από τη γνώση του Άλλου» (Κ. Βρύζας).

Εμείς οι Έλληνες, όντας η χώρα μας ήδη μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καλούμαστε να πρωτοστατήσουμε στον κοινό αγώνα όλων των Ευρωπαϊκών πολιτών για τη συγκρότηση μιας νέας ευρωπαϊκής οντότητας που όχι μόνον δε θα υπονομεύσει αλλά, αντίθετα, θα αναδείξει ακόμα πιο πολύ την πολιτιστική μας ταυτότητα, αφού η Ευρώπη φέρνει στην ιστορική της πορεία ανεξίτηλο το στίγμα του απαράμιλλου ελληνικού πολιτισμού, ο οποίος εμπεριέχει μέσα του τόσο το στοιχείο της οικουμενικότητας όσο και την ανθρωπιστική ιδέα.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.