Η ενσωματωση της Κρητης

Την 1η Δεκεμβρίου του 1913 η Κρήτη ενώνεται με την Ελλάδα ύστερα από πολύχρονους αγώνες των Κρητών και κυρίως του Ελ. Βενιζέλου. Ο Σύλλογος Κρητών Φοιτητών Κομοτηνής «ο Ερωτόκριτος» στην προσπάθεια του να αποδώσει φόρο τιμής στους αγωνιστές τις περιόδου αυτής, σας προβάλλει κάποια ιστορικά δεδομένα για την ενσωμάτωση της Κρήτης στην Ελλάδα.

Η Επανάσταση του 1889

Η σύμβαση της Χαλέπας ίσχυσε δέκα περίπου χρόνια. Κατά την περίοδο αυτή, η Κρήτη σπαρασσόταν από έντονες πολιτικές διαιρέσεις και κομματικούς φατριασμούς. Δύο μεγάλα κόμματα δημιουργήθηκαν: των «καραβανάδων» και των «ξυπόλητων». Το πρώτο εκπροσωπούσε την συντηρητική μερίδα των πολιτικών, ενώ το δεύτερο εξέφραζε τις φιλελεύθερες και προοδευτικές τάσεις της εποχής. Μέσα στην δίνη των πολιτικών παθών, το Κρητικό Ζήτημα Φαίνεται να έχει ατονήσει. Στις εκλογές του 1888, που έγιναν μέσα σε όργιο νοθείας και παρανομίας κέρδισαν οι «Ξυπόλητοι». Οι Καραβανάδες αντέδρασαν και στην Συνέλευση της 6ης Μαΐου κατέθεσαν ψήφισμα, με το οποίο καταργούσαν την τουρκική κυριαρχία και κήρυσσαν την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα. Η απροσδόκητη αυτή πράξη οδήγησε σε νέα κρίση, που γρήγορα εξελίχθηκε σε επανάσταση, με κυρίαρχο σύνθημα την ένωση αλλά η επανάσταση δεν είχε προετοιμαστεί και επίσης έβρισκε το λαό και τους αρχηγούς σε διάσταση, αντίθετα, οι τούρκοι αντέδρασαν αστραπιαία. Ο σουλτάνος απέστειλε στην Κρήτη διοικητή τον σκληροτράχηλο Σακηρ πασά, ο οποίος ανακάλεσε αμέσως την σύμβαση της Χαλέπας και κήρυξε τον στρατιωτικό νόμο. Η επανάσταση, που έμεινε στην μνήμη του λαού «ως άτυχη», έσβησε μέσα σε όργιο βιαιοτήτων, που θύμισαν την σκληρότητα περασμένων καιρών. Η περίοδος που ακολούθησε από το 1889 έως 1895 είναι από τις ζοφερές στην ιστορία της τουρκοκρατίας στην Κρήτη.

Η επανάσταση του 1895

Κατά την κρίσιμη εκείνη περίοδο κυοφορείται η μεταπολιτευτική ιδέα στην Κρήτη, ψυχή της οποίας ήταν ο Σφακιανός πολιτευτής Μανούσος Κούνδουρος. Πίστευε ότι η αυτονομία θα ήταν το προστάδιο της ένωσης και κινήθηκε μυστικά προς την οργάνωση μιας μυστικής επιτροπής η οποία θα προετοίμαζε νέα επανάσταση. Ο Κούνδουρος συνέταξε υπόμνημα προς τους προξένους των μεγάλων δυνάμεων που εγκρίθηκε αρχικά στις 3 Σεπτεμβρίου 1895 σε συνέλευση στο χωρίο Κλίμα Αποκορώνου και αμέσως έπειτα σε γενική συνέλευση στην Κρήτη. Οι βασικές αρχές των Μεταπολιτευτικών ήταν : να ανακηρυχθεί η Κρήτη σε αυτόνομη πολιτεία φόρου υποτελής στο σουλτάνο, με χριστιανό διοικητή, και να επαναχορηγηθούν με βελτιώσεις τα προνόμια του Χάρτη της Χαλέπας.

Οι ενέργειες αυτές θεωρήθηκαν ως πράξη επαναστατική και ο γενικός διοικητής της Κρήτης Αλ. Καραθεωδωρής διέταξε την σύλληψη των υπευθύνων. Ο επαναστατικός πυρετός ανέβηκε πάλι στην Κρήτη. Σημαντική νίκη σημείωσαν οι επαναστάτες στον Βάμμο Αποκρώνου, όπου πολιόρκησαν την τουρκική φρουρά (4-18 Μαΐου). Στην Ελλάδα οργανώθηκε πάλι, η «Κεντρική υπέρ των Κρητών Επιτροπή» και εθελοντές κατέβηκαν στην Κρήτη, με αρχηγούς τον Κ. Μάνο και τον Ιωάννη Νταφώτη, δημιουργό του « Τάγματός Επίλεκτων Κρητών».

Η τουρκική αντίδραση κορυφώθηκε με σφαγές και λεηλασίες εις βάρος του χριστιανικού στοιχείου στα Χανιά και σε πολλά χωριά της Κυδωνίας και της Κισσάμου. Ανάλογα συνέβησαν και στην Πεδιάδα, όπου πυρπολήθηκε η Μονή του Αγίου Ιωάννου στην Ανώπολη Πεδιάδος και οι μοναχοί κατασφάγηκαν (26 Ιουνίου 1896). Με την πίεση των μεγάλων δυνάμεων ο σουλτάνος παραχώρησε στην Κρήτη νέο Οργανισμό, που τον δέχτηκαν οι επαναστάτες. Την Κρήτη θα διοικούσε χριστιανός διοικητής διοριζόμενος από τον σουλτάνο με 5ετή θητεία, η Κρητική Χωροφυλακή οργανωνόταν με ευρωπαίους αξιωματικούς και παραχωρούνταν πλήρης οικονομική και δικαστική ανεξαρτησία με την εγγύηση των Μεγάλων Δυνάμεων.

Η επανάσταση του 1897-1898.

Η αυτονομία.

Παρά τις πιέσεις των Μεγάλων Δυνάμεων, η Τουρκία δεν είχε διάθεση να εφαρμόσει στην Κρήτη τον νέο Οργανισμό και καλλιεργούσε κλίμα αναταραχής για την ανατροπή του. Δολοφονήθηκε ο εισαγγελέας των Χανίων Κριάρης και περί τα μέσα Ιανουαρίου ο εξαγριωμένος τουρκικός όχλος πυρπόλησε την Επισκοπή και τις χριστιανικές των Χανίων. Οι Μεγάλες Δυνάμεις προσπαθούσαν να αποτρέψουν την γενίκευση των βιοπραγιών , ενώ η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να επέμβει στην Κρήτη με την αποστολή μοίρας πολεμικών πλοίων υπό τον πρίγκιπα Γεώργιο και στρατιωτικής δύναμης 1500 ανδρών υπό τον συνταγματάρχη Τιμολέωντα Βάσσο. Ο Έλληνας συνταγματάρχης με ενθουσιώδη προκήρυξη καταλάμβανε την Κρήτη στο όνομα του Βασιλεία των ελλήνων, πολιόρκησε και κυρίευσε τον πύργο των Βουκολιών και κινήθηκε προς τα Χανιά. Η νέα επανάσταση πήρε μεγάλες διαστάσεις. Στο Ακρωτή5ρι οργανώθηκε επαναστατικό στρατόπεδο από τους Αντ. Σήφακα, Ελ. Βενιζέλο, Ν. Πιστολάκη, Κ.Φούμη και Γ. Μυλωνογιάννη. Οι Μεγάλες Δυνάμεις απαγόρευσαν στον Ελληνικό στρατό και στους επαναστάτες να πλησιάσουν τα Χανιά σε ακτίνα 6χλμ και πρότειναν την λύση της αυτονομίας, που η ελληνική κυβέρνηση και η επαναστατική επιτροπή την απέρριψαν. Οι Μεγάλες Δυνάμεις απέκλεισαν τότε τα κρητικά παράλια, για να αποτρέψουν την μεταφορά ελληνικού και τουρκικού στρατού στην Κρήτη, και κατέλαβαν τα μεγάλα αστικά κέντρα της νήσου. Εντούτοις , η επανάσταση εξαπλώθηκε και συνεχίστηκε με αμείωτη ένταση, ιδιαίτερα στην περιοχή του Ηρακλείου.

Ο ατυχής Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 υποχρέωσε την Ελλάδα να ανακαλέσει τις δυνάμεις τις από την Κρήτη. Οι επαναστάτες αναγκάστηκαν με την νέα τροπή των πραγμάτων να δεχθούν την λύση της αυτονομίας, που προηγουμένως είχαν απ9ορρίψει. Με ψηφίσματα, που εκδόθηκαν σε 3 γενικές συνελεύσεις, γινόταν δεκτή η πρόταση των Μεγάλων Δυνάμεων, οι οποίες υπέδειξαν ως ύπατο αρμοστή της Κρήτης τον πρίγκιπα της Ελλάδας Γεώργιο. Στις 18 Ιουλίου 1898 η συνέλευση των κρητών εξέλεξε εξαμελή Εκτελεστική Επιτροπή, το «Εκτελεστικών Κρήτης»( Ελ. Βενιζέλος, Ι. Ζαχαράκης, Ι. Σφακιανάκης, Γ. Μυλωνογιαννάκης, Ν. Γιαμαλάκης, Γ. Χατζηδάκης), που θα αναλάμβανε την διακυβέρνηση της νήσου για το χρονικό διάστημα μέχρι την άφιξη του αρμοστή.

Η τελευταία πράξη του Κρητικού δράματος υπήρξε η μεγάλη σφαγή του Ηρακλείου(25 Αυγούστου 1898). Ενώ απόσπασμα του αγγλικού στρατού εγκαθιστούσε στην πόλη τους υπαλλήλους του Εκτελεστικού, σύμφωνα με την απόφαση των ξένων ναυάρχων, ο εξαγριωμένος τουρκικός όχλος κινήθηκε σε πράξεις πρωτοφανούς αγριότητας. Εκατοντάδες χριστιανοί κάτοικοι της πόλης σφάγηκαν και μαζί τους 17 Άγγλοι στρατιώτες και ο πρόξενος την της Αγγλίας στο Ηράκλειο Λυσίμαχος Καλοκαιρινός. Πυρπολήθηκαν καταστήματα και συνοικίες χριστιανών και η εικόνα επανέφερε τις σκληρότερες στιγμές της τουρκικής θηριωδίας. Η Αγγλία αντέδρασε αμέσως και δυναμικά . απαγχονίστηκαν 17 σημαίνοντες Τουρκοκρητικοί, πρωταίοι των βανδαλισμών, άλλοι απελάθηκαν ή φυλακίστηκαν και ο τουρκικός στρατός υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει την Κρήτη. Στις 2 Νοεμβρίου 1898 και ο τελευταίος Τούρκος στρατιώτης εγκατέλειπε το κρητικό έδαφος. Η ελευθερία της Κρήτης ήταν πλέον γεγονός. Οι Μεγάλες Δυνάμεις ανέλαβαν την προστασία της νήσου και η μακραίωνη περίοδος της δουλείας είχε τελειώσει οριστικά.

Η κρητική πολιτεία (1898-1913)

Ο πρίγκιπας Γεώργιος, ο ύπατος αρμοστή Κρήτης, έφτασε στα Χανιά στις 9 Δεκεμβρίου 1898 και παρέλαβε την διοίκηση της κρητικής πολιτείας από τους ξένους ναυάρχους, που αναχώρησαν αμέσως. Καταρτίστηκε 16μελής επιτροπή για να εκπονήσει το σχέδιο του Συντάγματος και προκηρύχθηκαν εκλογές, που έγινα με υποδειγματική τάξη στις 24 Ιανουαρίου 1899. Το κρητικό Σύνταγμα, επικυρωμένο από το συμβούλιο Πρέσβεων των Προστάτιδων Δυνάμεων στην ρώμη, εφαρμόστηκε αμέσως(16 Απριλίου 1899). Λίγες ημέρες αργότερα, σχηματίστηκε η πρώτη κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας. Από τους Ελ. Βενιζέλου, Κ. Φούμη, Μ. Κούνδουρο, Ν. Γιαμαλάκη και Χουσείν Γενιτσαράκη. Η πρώτη αυτή κυβέρνηση εργάστηκε με ζήλο και παρουσίασε σε λίγο διάστημα έργο σημαντικό : εξέδωσε νόμους και διατάγματα, έκοψε κρητικό νόμισμα, ίδρυσε την Κρητική Τράπεζα, οργάνωσε την χωροφυλακή, μερίμνησε για την εκπαίδευση και τη προστασία των αρχαιοτήτων της νήσου, για την οργάνωση της δικαιοσύνης και έλαβε μέτρα για την κοινων9ική πρόνοια και την υγεία.

Αλλά το έργο αυτό ήρθαν να σκιάσουν απειλητικά σύννεφα. Το Κρητικό Σύνταγμα παρείχε υπέρ εξουσίες στον ύπατο αρμοστή, ο οποίος ακολουθούσε δεσποτική πολιτική και δεν άργησε να έρθει σε σύγκρουση με τους κρητικούς πολιτευτές και κυρίως με τον <Ελ. Βενιζέλο. Υπακούοντας στις εισηγήσεις φανατικών αντιβενιζελικών συμβούλων του, ο Γεώργιος απέλυσε τον Βενιζέλο από το αξίωμα του Υπουργού της Δικαιοσύνης( 18 Μαρτίου 1901). Ακολούθησε περίοδος εσωτερικών ερίδων, που κορυφώθηκαν το 1905, με την επανάσταση του Θερίσου.
Γύρω από τον Ελ. Βενιζέλο, που ήδη είχε καταξιωθεί ως κορυφαία πολιτική προσωπικότητα στην Κρήτη, συνασπίστηκαν όλοι οι δυσαρεστημένοι από την πολιτική του πρίγκιπα. Στις 10 Μαρτιου εκδηλώθηκε η αντικυβερνητική επανάσταση στο ορεινό χωριό Θερισσο της Κυδωνίας, με αρχηγό τον Ελ. Βενιζέλο και στενούς συνεργάτες του τον Κ .Φουμη και τον Κ. Μανο. Οι Μεγάλες Δυνάμεις τήρησαν επιφυλαχτική στάση , με εξαίρεση την Ρωσία, που υποστήριζε τον πρίγκιπα και βομβάρδισε επανειλημμένως τις θέσεις των επαναστατών. Ο Γεώργιος πάλι, ακολουθώντας πολιτική αδιαλλαξίας, κήρυξε τον στρατιωτικό νόμο. Τα κρητικά πράγματα προχωρούσαν προς εμφύλιο σπαραγμό. Εντούτοις, η επανάσταση κέρδιζε έδαφος με την προσχώρηση ισχυρών πολιτικών παραγόντων και παλιών αγωνιστών. Συγκροτήθηκε στο Θερισσο « Προσωρινή Κυβέρνησις Κρήτης», η οποία διόρισε υπαλλήλους, συνήψε εσωτερικό δάνειο, τύπωσε γραμματόσημα και εξέδιδε εφημερίδα. Οι μεγάλες δυνάμεις, εκτιμώντας την κατάσταση μετά την φανερή πτώση της δημοτικότητας του πρίγκιπα, αφοφάσισαν να διαπραγματευτούν με τον Βενιζέλο. Με την ουσιαστική επιβολή των όρων του, η επανάσταση έληξε (2 Νοεμβρίου 1905). Το Κρητικό Ζήτημα περνούσε σε νέα φάση. Οι Μεγάλες Δυνάμεις εισηγήθηκαν νέες ρυθμίσεις, που προέβλεπαν διεύρυνση του σχήματος της αυτονομίας, την οργάνωση Κρητικής Χωροφυλακής, την ίδρυση Κρητικής Πολιτοφυλακής, με έλληνες αξιωματικούς, που θα υπέβαλλάν τις παραιτήσεις τους από τον ελληνικό στρατό. Οι Προστάτιδες Δυνάμεις θα αποχωρούσαν από την Κρήτη ευθύς μετά την οργάνωση της τοπικής πολιτοφυλακής. Η Β’ Συντακτική συνέλευση ανέλαβε να εκπονήσει νέο σχέδιο Κρητικού Συντάγματος και εκδόθηκε ενωτικό ψήφισμα ( 30 Ιουλίου 1906) μέσα σε ατμόσφαιρα γενικού ενθουσιασμού. Οι Μεγάλες Δυνάμεις χορήγησαν νέο δάνειο ύψους 9.300,000 γαλλικών φράγκων για την ανασυγκρότηση του τόπου και παραχώρησαν στον έλληνα βασιλιά το δικαίωμα να διορίζει εκείνος τον ΄ύπατο αρμοστή της Κρήτης. Ο πρίγκιπας είχε αποτύχει και υπέβαλλε την παραίτηση του ( 12 Σεπτεμβρίου 1906).

Ο βασιλιάς Γεώργιος Α’ υπέδειξε ως νέο ύπατο αρμοστή Κρήτης τον Αλέξανδρο Ζαΐμη, πρώην πρωθυπουργό και μετέπειτα Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας, άντρα έμπειρο και με υψηλό ήθος. Ο Ζαΐμης έφτασε στην Κρήτη στις 18 Σεπτεμβρίου 1906. ορκίστηκε πίστη στο Κρητικό Σύνταγμα και σχημάτισε νέα κυβέρνηση, η οποία προχώρησε με γοργούς ρυθμούς στο έργο της ανασυγκρότησης. Το 1907 οργανώθηκε η Κρητική Πολιτοφυλακή και το επόμενο έτος οι Μεγάλες Δυνάμεις απέσυραν όλα τα στρατεύματα τους από την Κρήτη.

Δύο εξωτερικά γεγονότα επηρέασαν αποφασιστικά τα κρητικά πράγματα: Η προσάρτηση της Βοσνίας Ερζεγοβίνης από την Αυστρία και η ανακήρυξη της Βουλγαρίας σε βασίλειο με ταυτόχρονη προσάρτηση της Ανατολικής Ρωμυλίας ( Σεπτέμβριος 1908) η ελληνική κυβέρνηση αντέδρασε αμέσως και στην Κρήτη οι πολιτευτές Ελ. Βενιζέλος, Εμμ. Ξηράς, Χ. Πλουμιδάκης, Εμμ. Παπαγιαννάκης οργάνωσαν λαϊκές κινητοποιήσεις και προχώρησαν στην δυναμική κατάργηση της Αρμοστείας και την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα. Στην Κρήτη εισήχθη το Ελληνικό Σύνταγμα και η εφημερίδα της Κρητικής Πολιτείας εκδιδόταν από 24 Σεπτεμβρίου 1908 ως παράρτημα της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως του Βασιλείου της Ελλάδος εν Κρήτη. Η ελληνική κυβέρνηση υπέδειξε στον αρμοστή Αλ. Ζαΐμη, που απουσίαζε, να μην επανέλθει στην Κρήτη, όπου σχηματίστηκε διακομματική προσωρινή κυβέρνηση, με πρόεδρο τον Αντ. Μιχελιδάκη και μέλη τους Ελ. Βενιζέλο, Μ. Πιτυχάκη, Εμμ. Λογιάδη και Χαρ. Πωλογεώργη.

Για την αποφυγή διεθνών περιπλοκών η ελληνική κυβέρνηση δεν αποδέχθηκε επισήμως την ένωση της Κρήτης, αλλά οι Μεγάλες Δυνάμεις, παρά τις διαμαρτυρίες της Τουρκίας, δεν αντέδρασαν. Μόνο όταν υψώθηκε στο Φιρκά η ελληνική σημαία οι Δυνάμεις αποβίβασαν άγημα και απέκοψε τον ιστό της, καθώς δεν βρέθηκε κρητικός να την υποστείλει.

Στις εκλογές του 1910 πλειοψήφησε το κόμμα του Ελ. Βενιζέλου, ο οποίος σχημάτισε κυβέρνηση με μέλη τους Β. Σκουλά και Σ. Μυλωνογιαννάκη ( 17 Μαΐου 1910). Λίγους μήνες αργότερα ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος κάλεσε στην Αθήνα τον Ελ. Βενιζέλο, για να του αναθέσει την πρωθυπουργία της Ελλάδας.

Τα δύο επόμενα έτη η Κρήτη κυβερνήθηκε με το σύστημα των τριμερών επιτροπών. Η ελληνική κυβέρνηση του Βενιζέλου αρνήθηκε να δεχθεί τους βουλευτές της Κρήτης στο ελληνικό Κοινοβούλιο, για να αποφευχθεί η αντίδραση της Τουρκίας και των Μεγάλων Δυνάμεων. Με την ευτυχή εξέλιξη όμως των βαλκανικών πολέμων η κατάσταση μεταβλήθηκε. Ο Βενιζέλος απέστειλε στην Κρήτη ως γενικό διοικητή τον στέφανο Δραγούμη (12 Οκτωβρίου 1912). Λίγους μήνες αργότερα αφαιρέθηκαν από το φρούριο της Σούδας οι σημαίες των Μεγάλων Δυνάμεων και της Τουρκίας . με τη συνθήκη του Λονδίνου( 30 Μαΐου 1913) ο σουλτάνος παραιτήθηκε από όλα τα δικαιώματα του στην Κρήτη, την οποία παραχώρησε στις Μεγάλες Δυνάμεις, ενώ με ιδιαίτερη συνθήκη μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας (1η Νοεμβρίου 1913) ο σουλτάνος παραιτήθηκε από κάθε δικαίωμα επικυριαρχίας στην νήσο. Η Κρήτη ήταν ελεύθερη και η ένωση της με την Ελλάδα είχε πραγματοποιηθεί. Η επίσημη ανακήρυξη της ένωσης έγινε την 1η Δεκεμβρίου 1913, με την παρουσία του τότε βασιλιά Κων / νου και του τότε πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου. Αιώνες αιμάτων και δακρύων στη μαρτυρική νήσο έβρισκαν επιτέλους την ιστορική τους δικαίωση.

Η Κρήτη Ελληνική

Μετά την ένωσή της, η Κρήτη αποτέλεσε μια γενική διοίκηση με πρωτεύουσα τα Χανιά. Ο Γενικός Διοικητής διοριζόμενος από την ελληνική κυβέρνηση είχε βαθμό υπουργού. Το διοικητικό αυτό σχήμα μεταβαλλόταν ανάλογα με τις εξελίξεις των πολιτικών πραγμάτων στη χώρα. Σημαντικό γεγονός της νέας αυτής περιόδου υπήρξε η καταφυγή στην Κρήτη χιλιάδων προσφύγων της μικρασιατικής τραγωδίας. Τον Ιανουάριο του 1923 με τη Συνθήκη της Λοζάννης επιβλήθηκε η ανταλλαγή των πληθυσμών. Ολόκληρος ο τουρκικός πληθυσμός, 33.000 περίπου, υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τη νήσο. Στη θέση των μουσουλμάνων, στις περιουσίες και τα σπίτια τους εγκαταστάθηκαν οι πρόσφυγες της Μικρά Ασίας. Με την ανταλλαγή των πληθυσμών επήλθε πλήρης ιστορική κάθαρση στην Κρήτη , αφού τώρα η νήσος βρισκόταν με πληθυσμό ομοιογενή από άποψη εθνική και θρησκευτική.

Μαρία Φουλεδάκη

Γιώργος Αντωνογιαννάκης

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.