Ολοι να χασουνε την ταυτοτητα τους η Κρητη δεν προκειται να τη χασει

Κι ανοίγω το Παπίκιο και βαριαναστενάζω

Γιατί τον Ψηλορείτη μας ήθελα να θαυμάσω

Ντοπιολαλιές και ντόπιες μαντινάδες, ακούσματα από τον τόπο τον μακρινό κι αγαπημένο και ποτέ λησμονημένο ξαναζωντάνεψαν με μεγάλη επιτυχία το Σάββατο το βράδυ στον ετήσιο χορό του Συλλόγου Κρητών Ροδόπης, που πραγματοποιήθηκε με καλεσμένους τον Φραγκιαδάκη Γιώργο, που παίζει λαούτο, και τον Καρακωνσταντάκη Μιχάλη, που παίζει λύρα.

Κέφι, χορός μπαλωθιές τα κύρια χαρακτηριστικά του, όπως επίσης και άφθονη ρακή.

Το μεσημέρι πριν την εκδήλωση συναντήσαμε τους δύο μουσικούς με τον Πρόεδρο του Συλλόγου κ. Ροδανάκη Γιάννη και τη χοροδιδάσκαλο κ. Γεωργία Κουρλετάκη, σε μία συζήτηση για την κρητική μουσική και παράδοση.

Κρητικά επίθετα και κατάληξη –άκης

Κατά ένα μεγάλο μέρος τα κρητικά επίθετα έχουν την κατάληξη –άκης. Κατά τον κ. Ροδανάκη υπάρχει μία λογική ερμηνεία. «Αν ψάξει κανείς τα αρχεία από το 1821 και μετά θα διαπιστώσει μετρώντας τα επίθετα ότι το 90% δεν έχουν την κατάληξη -άκης. Αυτή αργότερα προστέθηκε. Για παράδειγμα σε ένα χειρόγραφο του 1852 που κατέχω, κανένας από το χωριό μου δεν έχει επίθετο με την κατάληξη -άκης. Κατά την άποψή μου είναι μία κατάληξη που μας την πρόσθεσαν οι Σμυρνιοί, όταν η ελαιοκομία στην Κρήτη άρχισε να αυξάνεται και επειδή υπήρχε ανάγκη σαπουνοποιΐας – και το σαπούνι τότε ήταν πολύ πολύτιμο αγαθό – οι Έλληνες Σμυρνιοί είχαν την τεχνογνωσία άλεσης της ελιάς. Όποιος ήθελε τέλεια μηχανήματα έπρεπε να πάει στη Σμύρνη. Αυτοί όμως που πήγαιναν ήταν άνθρωποι αποκατινοί, πήγαιναν δηλαδή εκεί άνθρωποι ως μεταπράτες για να αγοράσουν κάποια μηχανήματα και οι Σμυρνιοί, επειδή ήταν πολύ πλούσιοι, τους έβλεπαν υποτιμητικά. Η κατάληξη -άκης είναι υποτιμητική, σμικρυντικό όνομα που υποβιβάζει, κατά κάποιον τρόπο, κοινωνικά τον άλλον. Βέβαια ο Χατζιδάκις ο γλωσσολόγος έχει μία άλλη εκδοχή και λέει ότι οι καταλήξεις πρέπει να γράφονται με ιώτα από το ακίς, ακίδος που σημαίνει άκρη, επομένως το σμικρυντικό αυτό ταιριάζει περισσότερο. Βέβαια η κατάληξη – άκης γράφεται πάντα με ήτα».

Η κατάληξη –άκης σε επίθετο συναντάται και σε άλλα μέρη. Και στη Θράκη, για παράδειγμα, δεν είναι λίγοι αυτοί που τα επίθετά τους καταλήγουν έτσι. Ο κ. Ροδανάκης χρησιμοποιώντας σαν παράδειγμα το χωριό Πόρπη δίνει τη δική του εκδοχή για το θέμα. «Όταν έγινε η ανταλλαγή των πληθυσμών οι αστυνομικοί της περιοχής αυτής ήταν Κρητικοί. Όταν λοιπόν οι άνθρωποι ερχόταν χωρίς χαρτιά και είχαν κακόηχες καταλήξεις στα επίθετά τους και δεν μπορούσαν να τις προφέρουν, τους κολλούσαν στο επίθετο την κατάληξη και κατά κάποιον τρόπο τους έδιναν νομικά υπόσταση».

Από την πλευρά του ο Φραγκιαδάκης Γιώργος μεταφέρει τα δικά του ακούσματα για την προέλευση της κατάληξης –άκης και συγκεκριμένα ότι προστέθηκε επί Τουρκοκρατίας: «Όταν οι Κρήτες ήταν σκλαβωμένοι και για να τους κάνουν να νοιώθουν υποβαθμισμένοι, προστέθηκε η κατάληξη, ώστε να μην έχουν την ψυχική δύναμη να αντιστέκονται και να κάνουν εξεγέρσεις, επαναστάσεις. Στις περιοχές τώρα που δεν είχαν καταλάβει οι Τούρκοι υπάρχουν και κάποια επίθετα που δεν καταλήγουν σε –άκης, για παράδειγμα Καλλέργης». Ο κ. Φραγκιαδάκης θεωρεί πιο σωστή την εκδοχή αυτή γιατί, κατά την άποψή του, και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας συναντώνται επίθετα με την κατάληξη αυτή όπως η Χίος που ήταν για πολλά χρόνια τουρκοκρατούμενη.

Σύλλογος Κρητών Ροδόπης

Ο Σύλλογος Κρητών Ροδόπης είχε ιδρυθεί στα 1978, σε μια προσπάθεια της Παγκρήτιας Θεσσαλονίκης όλες οι πόλεις της Μακεδονίας και της Θράκης να αποκτήσουν συλλόγους. «Ιδρύθηκε, λοιπόν, ένας δυναμικός πυρήνας 21 ατόμων εδώ, που συνέστησαν και ανάστησαν το σύλλογο αυτό. Στη διάρκεια της λειτουργίας του αγκάλιασε τους Κρήτες της Κρήτης γιατί τότε είχαμε πολλούς δημοσίους υπαλλήλους οι οποίοι ερχόταν με μετάθεση εδώ, αλλά αγκάλιασε και άλλους οι οποίοι ήταν φίλοι της Κρήτης». Σήμερα ο Σύλλογος συμμετέχει σ΄ όλες τις πολιτιστικές και πνευματικές εκδηλώσεις που γίνονται στην πόλη της Κομοτηνής, και από το 1982 έχει εντάξει μέσα στις δραστηριότητές του και την εκμάθηση κρητικών χορών και, όπως επισημαίνει ο κ. Ροδανάκης, «έχουν περάσει άξιοι δάσκαλοι – τελευταία είναι η κ. Κουρτελάκη – οι οποίοι έδωσαν στ παιδιά μας μια αγωγή κρητικού χορού και έτσι διατηρήσαμε την παράδοση».

Ο Σύλλογος διοργανώνει και συνεστιάσεις για σύσφιξη των σχέσεων μεταξύ των μελών και όχι μόνο. «Βασικό μέλημά μας είναι να θυμόμαστε την Κρήτη πραγματοποιώντας κάθε χρόνο με την επέτειο της μάχης της Κρήτης κάποια εκδήλωση μνήμης. Τώρα τελευταία έχουμε και κάποιους βοηθούς, και συγκεκριμένα το Σύλλογο Φοιτητών «Ο Ερωτόκριτος» με μέλη φοιτητές που είναι αρωγοί και συμπαραστάτες στο έργο μας. Το έναυσμα και το κέντρισμα για να ιδρύσουν αυτό τον σύλλογο δόθηκε πριν από μερικά χρόνια σε εκδήλωση – μνημόσυνο για τον Ξυλούρη. Μετά το πέρας της εκδήλωσης βγήκε το χορευτικό συγκρότημα του Συλλόγου και χόρεψε. Και ενώ ο κόσμος ενθουσιασμένος χειροκροτούσε, κάποιος φοιτητής χτυπιόταν σαν να ήταν χταπόδι. Τον αγγίζω στον ώμο και τον ρωτώ από πού είναι. Μου απαντά από την Κρήτη και ότι σπουδάζει στη φιλολογία. Λοιπόν την επόμενη μέρα έρχονται αντιπροσωπίες στο σύλλογο και ζητούν το καταστατικό και από κει και πέρα αρχίζει η διεργασία. Πρόσφατα μάλιστα αναγνωρίστηκε ο σύλλογός τους από το Πανεπιστήμιο και κάνουμε μαζί παράλληλες εκδηλώσεις.

Συνεργαζόμαστε επίσης στενά με τους συλλόγους των ομόρων νομών Αλεξανδρούπολης, Ξάνθης και Καβάλας. Σε όλες τις εκδηλώσεις συμμετέχουμε και βοηθάει ο ένας τον άλλο για να συσφίξουμε τις σχέσεις αυτές ακόμα καλύτερα».

Κρητική μουσική και παράδοση

Η οικογένεια του Καρακωνσταντάκη Μιχάλη δεν ασχολούνταν με τη μουσική και το τραγούδι. Ο πατέρας του ήταν πολύ μερακλής και στον ίδιο από μικρό άρεσε η μουσική. Κάποια στιγμή το σκέφτηκε σοβαρά και ασχολήθηκε μ΄ αυτήν. «Στην Κρήτη βέβαια υπάρχουν πάρα πολλά νέα παιδιά τα οποία ασχολούνται με τη λύρα, με το μαντολίνο, με το λαούτο, με το τραγούδι και μπορώ να πω ότι ανθεί η μαντινάδα. Υπάρχουν πολύ καλοί μαντιναδολόγοι. Στα άλλα μέρη της Ελλάδας, όσο μπορώ να παρακολουθήσω, παραδοσιακή μουσική δεν γράφεται, και αν γραφτεί είναι λίγη ή θα γίνει ανατύπωση. Στην Κρήτη παράγουμε καινούργια μουσική.

Οπως σημειώνει ο κ. Καρακωνσταντάκης, στην Κρήτη, με την πάροδο των χρόνων υιοθετήθηκαν και ο καλαματιανός και τα νησιώτικα, γιατί ως νησιώτες τους αντιπροσωπεύουν και αυτά. Και όπως λέει χαρακτηριστικά «τα χουμε παντρέψει. Δεν υπάρχει γλέντι είτε γάμος είτε κάποιος χορός, που να μην παίξουμε και τα δικά μας τα συρτά, και τον Μαλεβιζιώτη που λέμε, και το σιγανό, αλλά θα παίξουμε και νησιώτικα και καλαματιανά».

Ο πατέρας του Γιώργου Φραγκιαδάκη ήταν πολύ μερακλής, τραγουδούσε πολύ καλά και κάποια στιγμή ξεκίνησε να μάθει λαούτο. Ένα ατυχές συμβάν τον σταμάτησε γιατί πέθανε η μπατζανάκισσά του και τότε τα πράγματα ήταν πολύ πιο αυστηρά σ΄ αυτό το θέμα και σταμάτησε να παίζει. Στη συνέχεια ο πιο μεγάλος του αδερφός έμαθε λαούτο και ακολούθησε και αυτός τα χνάρια του. «Τα βιώματά μας από την οικογένεια πάντως ήταν θετικά», σημειώνει.

Και οι δύο τονίζουν ότι το μόνο που μπορεί να μπει παραπάνω στην Κρητική μουσική είναι η κιθάρα, η οποία πλέον έχει γίνει παραδοσιακό όργανο όπως και το ότι υπάρχουν αυθεντικά μουσικά κομμάτια. Υπάρχουν ωστόσο και κάποιοι άλλοι μουσικοί οι οποίοι δεν γράφουν αυθεντική μουσική.

«Η Κρήτη παλιότερα ήταν κομμένη στα δύο. Η Ανατολική Κρήτη, δηλαδή το Ηράκλειο και Λασίθι, είχαν και έχουν το βιολί. Και από την άλλη είναι η δυτική Κρήτη η οποία είχε τη λύρα, της οποίας η μουσική έχει κυριαρχήσει και στην ανατολική Κρήτη, με ένα ερέθισμα το οποίο προέκυψε από τον ενθουσιασμό κάποιων ανθρώπων οι οποίοι ήθελαν να διδάξουν εκτός από την Κρητική μουσική και κρητικούς χορούς. Για παράδειγμα στη Σητεία, ο Σητειακός χορός είναι κάτι διαφορετικό από ό,τι είναι ο Μαλεβιζιώτικος. Και είναι πολύ διαφορετικός και στο παίξιμο», προσθέτει ο κ. Ροδανάκης.

«Δεν μπορεί εύκολα η λύρα να μιμηθεί το βιολί. Ο μουσικός Καλογερίδης, ο οποίος ήταν προικισμένος, κατάφερε να κάνει εγγραφή της μουσικής αυτής σε νότες.

Ο Μιχάλης Καρακωνσταντάκης σημειώνει ότι ο Καλογερίδης έχει γράψει πολύ καλές κοντυλιές, οι οποίες είναι σκοποί. «Όπως λέμε Καλαματιανός εμείς έχουμε το Χανιώτικο συρτό, έχουμε τον Μαλεβιζιώτικο, έχουμε τον Πεντοζάλη, τη Σούστα, οι κοντυλιές είναι σιγανός χορός. Υπάρχουν και κάποιοι άλλοι χοροί, βέβαια, οι οποίοι με την πάροδο του χρόνου έχουν ξεχαστεί, και τους οποίους τώρα οι Σχολές των Κρητικών χορών τους έχουν ξαναφέρει στο προσκήνιο, όπως είναι ο Λαζαίος, όπως είναι ο Τρίζαλης και κάποιοι άλλοι».

Η κρητική παράδοση σήμερα διδάσκεται και στα σχολεία. Έχει ιδρυθεί στο Ηράκλειο μουσικό γυμνάσιο και τόσο ο κ. Καρακωνσταντάκης όσο και ο κ. Φραγκιαδάκης διδάσκουν παραδοσιακή μουσική και μάλιστα υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον και κυρίως από παιδιά πολύ μικρών ηλικιών.

Σε όλες τις εκδηλώσεις κυριαρχεί η λύρα, το λαούτο, το μαντολίνο, το βιολί. Στους γάμους, στα πανηγύρια παντού. Όπως σημειώνουν οι μουσικοί, υπάρχουν μερικές περιπτώσεις που μπορεί να μπουν άλλοι χοροί αν για παράδειγμα κάποιος από τους νεόνυμφους είναι από άλλο μέρος. Από αρχαιοτάτων χρόνων Κρήτη και Πόντος συνδέονται άρρηκτα, υπάρχουν πολλά κοινά σημεία, ακόμα και στους χορούς και όπως τονίζει ο κ. Ροδανάκης «και ιστορικά ας μην ξεχνάμε ότι όταν η Κρήτη ελευθερώθηκε στα 961 από τους Σαρακηνούς, επειδή ακριβώς είχε αλλοτριωθεί το κρητικό στοιχείο, μετεγκαταστάθηκαν στην Κρήτη πολλοί και υπάρχουν τοπωνύμια σήμερα τα οποία φέρουν ποντιακές ονομασίες, π.χ. Τραπεζόντα, όχι Τραπεζούντα. Η όσμωση είναι αυτή που ενώνει τους ανθρώπους».

Μαντινάδες

«Η λέξη είναι εισαγόμενη. Η κανονική λέξη είναι πατινάδα. Το μαντινάδα είναι βενετσιάνικης καταγωγής η οποία λέξη μπολιάστηκε με τον κρητικό ενθουσιασμό και τον οίστρο τον ποιητικό των Κρητών και ζει ως δεκαπεντασύλλαβος σήμερα. Ζει και καλλιεργείται συνεχώς, και μάλιστα υπάρχουν πάρα πολλοί άνθρωποι οι οποίοι ασχολήθηκαν πολύ νωρίς και κατέγραψαν από το 1900 ακόμα μαντινάδες, ακόμα και από το 1878 υπάρχουν βιβλία που καταγράφουν τις μαντινάδες αυτές. Βέβαια, πρέπει να έχει κανείς τον ποιητικό οίστρο για να είναι δημιουργός, εμείς απλώς είμαστε καταναλωτές», αναφέρει ο κ. Ροδανάκης.

Ο Μιχάλης Καρακωνσταντάκης υποστηρίζει πως για να βγάλει μαντινάδα πρέπει να έχει κάποιο ερέθισμα. «Με τη μαντινάδα εκφράζεις την ψυχή σου προς τα έξω με δύο στίχους. Αν δεν σου ξαναδοθεί ερέθισμα μπορείς να μην ξαναγράψεις. Άλλά όλοι περνάμε κάποιες στιγμές πίκρας, χαράς, ενθουσιασμού είτε έρωτα. Είχα πάει να παίξω σε ένα χωριό πολύ κλειστό. Είδα, λοιπόν, μία κοπελιά και ήθελα να της δώσω το τηλέφωνό μου. Δεν μπορούσα όμως να έχω επικοινωνία μαζί της και έφτιαξα το τηλέφωνό μου σε μαντινάδα. Της λέω. τρία δυάρια στην αρχή τρία και οχτώ στο τέλος αυτό είναι το τηλέφωνο και μάθε το επιτέλους».

Για να βγάλεις μαντινάδα δεν χρειάζεται να είσαι μορφωμένος ή να χεις αποκτήσει ιδιαίτερες γνώσεις και σπουδές. Σύμφωνα με τους δύο μουσικούς «συνήθως οι άνθρωποι που είναι πιο αγνοί βγάζουν και τις πιο καλές μαντινάδες. Δύσκολα θα βρεις κάποιον μορφωμένο, γραμματισμένο, που να φτιάχνει μαντινάδες, γιατί άλλο είναι η ποίηση κι άλλο η μαντινάδα. Σαφώς όμως είδος ποίησης είναι και η μαντινάδα».

Ειδικά στα χωριά, μαζί με τα τραγουδάκια ή με τα παραμύθια οι γεροντότεροι μαθαίνουν στα παιδιά να λένε και 2-3 μαντινάδες για διάφορα θέματα, τα οποία θα κεντρίσουν το ενδιαφέρον των παιδιών. Την τελευταία 10ετία έχει μια φοβερή άνθιση η μαντινάδα στην Κρήτη και μάλιστα η ποιοτική», συμπληρώνει ο κ. Φραγκιαδάκης.

«Οι κρητικές μαντινάδες λογικά εξαπλώνονται σε όλες τις εκδηλώσεις της καθημερινότητας και οι περισσότερες τραγουδάνε τον πόνο, τον καημό, τον θάνατο. Δεν το θεωρώ αυτό παράξενο. Εξοικειώνεσαι μουσικά με αυτά τα δυσάρεστα γεγονότα. Βέβαια ο έρωτας είναι κάτι άλλο, αλλά ο θάνατος να έχει τόσες μαντινάδες; Ή ο έρωτας να έχει τόσο καημό; Αυτό κατά τη γνώμη μου είναι πολύ όμορφο…», καταλήγει ο κ. Ροδανάκης.

Α.Π.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.