Οι ανθρωποι που θελουν να πετυχουν πρεπει να γινουν τρωκτικα

Στον Χεμ και στο Χο, τα δύο ανθρωπάκια του Σπένσερ Τζόνσον δίνει το λόγο σήμερα η σελίδα. Για να παρωδήσει τις διαδρομές μας στους λαβύρινθους δίκην τρωκτικών προς εξοικονόμηση του τυριού μας. Δυστυχώς.

Πώς θα σας φαινόταν αν σας έλεγαν ότι όλοι είμαστε ποντίκια στο κλουβί; Αυτό που ίσως φαίνεται ανατριχιαστικό και γλοιώδες δεν παύει να είναι η πιο πετυχημένη μεταφορά των σύγχρονων εργασιακών σχέσεων, σε ένα βιβλίο που έχει πουλήσει πάνω από 5 εκατομμύρια αντίτυπα. Τίτλος του, «Ποιος πήρε το τυρί μου» και ήρωές του άνθρωποι και ποντίκια.

Δεν είναι μια παρωδία του κλασικού έργου του Τζον Στάινμπεκ αλλά το πιο πετυχημένο εγχείρημα του συγγραφέα οδηγών αυτοβοήθειας, Σπένσερ Τζόνσον. Εχει μεταφραστεί σε 11 γλώσσες και κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος. Γιατί ασχολούμαστε μαζί του τώρα; Γιατί πρόκειται για την κορωνίδα του μπαξέ που λέγεται «εγχειρίδια αυτοβοήθειας», ένα βιβλίο – φαινόμενο, που έχει κολλήσει σταθερά στις λίστες των μπεστ σέλερ από τότε που πρωτοκυκλοφόρησε.

Ομως εκτός από την τεράστια εμπορική του απήχηση (5 εκατομμύρια αναγνώστες δεν είναι και λίγοι) και τη γοητεία που ασκεί σε εργαζόμενους, μαθητές, μανατζεράκους και στελεχάκια, ακόμα και σε νοικοκυρές, έχει τραβήξει το ενδιαφέρον αρκετών διανοουμένων. Μόνο που συνήθως όποιος σκεπτόμενος άνθρωπος ασχολήθηκε μαζί του το έκανε για να το κατακεραυνώσει.

Και μάλλον οι περισσότεροι δεν έχουν άδικο. Από μόνη της η ιδέα να παρομοιάζεις τους ανθρώπους με ποντίκια στο κλουβί και τη ζωή σαν μια αδιάκοπη μάχη για τυρί (το οποίο τυρί είναι η επικράτηση, η επιτυχία ή τις περισσότερες φορές η απλή επιβίωση) δεν είναι μόνο απλοϊκή αλλά και ανατριχιαστική. Υπάρχει κάτι το βαθύτατα αποκρουστικό σε αυτή την παραβολή του «τυριού», όσο και αν το βιβλίο ισχυρίζεται ότι απλώς εκθειάζει τις αρετές της ηρακλείτειας εναντιοδρομίας. Βέβαια το «τα πάντα ρει» του Ηράκλειτου μεταφράζεται από τον πραγματιστή Αμερικανό ως «το τυρί ρει» και ποτέ δεν μένει εκεί που το απίθωσες. Σε αυτή λοιπόν τη χονδροειδή μεταφορά για το σύγχρονο εργασιακό περιβάλλον, όλα αλλάζουν κι εσύ πρέπει να κυλάς με τη ροή των γεγονότων, να συμβιβάζεσαι με τις αλλαγές, να κυνηγάς το τυρί, χωρίς να ρωτάς το πώς και το γιατί, ποιος σε έκλεισε στο κλουβί και αν υπάρχει ζωή έξω από το λαβύρινθο.

Τρέχουν

και δεν φτάνουν

Ηρωες του βιβλίου «Ποιος πήρε το τυρί μου», το οποίο είναι ευσύνοπτο και εικονογραφημένο, είναι δύο ποντίκια, ο Ρουθούνης και ο Τρεχάλης, και δύο ποντικίσιου μεγέθους ανθρωπάκια, ο Χεμ και ο Χο. Ολοι μαζί τρέχουν και δεν φτάνουν σε ένα λαβύρινθο, σαν και αυτόν που έχουν οι μπιχεβιοριστές βιολόγοι στα εργαστήριά τους. Σπαρμένοι στις στροφές του λαβύρινθου υπάρχουν τυροσταθμοί με αποθέματα τυριού αλλά και σκόρπια κομματάκια κρυμμένα εδώ κι εκεί.

Το «Ποιος πήρε το τυρί μου» είναι γεμάτο αποφθέγματα απροσμέτρητης σοφίας, τα οποία κρύβουν βαθιά νοήματα και δίνουν συμβουλές στον αναγνώστη για το πώς πρέπει να συμπεριφέρεται στο στίβο της εργασίας και της καθημερινής ζωής: «Όσο πιο γρήγορα αφήσεις το παλιό τυρί τόσο πιο γρήγορα θα βρεις το καινούργιο»(i) (μην επαναπαύεσαι στα όσα έχεις), «Όποιος έχει τυρί είναι ευτυχισμένος»(η επιτυχία είναι καλό πράγμα), «Ακολούθησε το τυρί» (να αλλάζεις διαρκώς), «Καλύτερα να περιπλανιέσαι στο λαβύρινθο παρά να μείνεις δίχως τυρί» (μη φοβάσαι τις αλλαγές), «Να μυρίζεις συχνά το τυρί ώστε να ξέρεις πότε μπαγιατεύει» (να περιμένεις πάντα ότι κάτι θα αλλάξει)… Το βιβλίο βρίθει από τέτοια μαργαριτάρια και προσφέρει αφειδώς τυρο-αποφθέγματα, σε μια αποστολή να διαφωτίσει τους ανθρώπους πώς θα φάνε το τυρί τους, το οποίο ενσαρκώνει την πεμπτουσία της επιτυχίας και της προσωπικής ευτυχίας. Η κεντρική ιδέα πίσω από τη σύλληψη του συγγραφέα είναι ότι τα ποντίκια αποδεικνύονται πιο ευπροσάρμοστα στις αλλαγές από ό,τι οι άνθρωποι και ψάχνουν συνέχεια σε νέα μέρη για τυρί. Ενώ οι λιγότερο πονηροί Χεμ και Χο, τα δύο μικροσκοπικά ανθρωπάκια, μη μπορώντας να πιστέψουν ότι κάποιος μετακίνησε το τυρί τους, επιστρέφουν συνεχώς στα ίδια μέρη ψάχνοντας μάταια για το τυρί. Ομως στο τέλος κι αυτά βάζουν μυαλό και τρέχουν όπως τα ποντίκια.